Ինչպես չդառնալ ապատեղեկատվության զոհ․ 7 կանոն, որոնք կօգնեն հասկանալ՝ կարելի՞ է վստահել լուրին, թե՞ ոչ

ԵՐԵՎԱՆ, 15 սեպտեմբերի․/Նովոստի–Արմենիա/․ Արհեստական բանականության դարաշրջանում կեղծ տեղեկատվությունը ճանաչելն ավելի բարդ է դարձել։ Այսօր կարելի է հաշված վայրկյաններում ստեղծել իրականին շատ նման լուսանկար, տեսանյութ կամ տեքստ և տարածել այն սոցցանցերում։ Իսկ սոցիալական մեդիայի արագության պայմաններում կասկածելի տեղեկությունը կարող է հասնել հազարավոր մարդկանց՝ դեռևս չստուգված։

Նման պայմաններում հատկապես կարևոր է վստահելի տեղեկատվության աղբյուրների դերը։ Անկախ լրատվամիջոցները, փաստերը ստուգող լրագրողներն օգնում են հասարակությանը տարբերել իրականությունը մանիպուլյացիայից և ձևավորել ավելի ամբողջական պատկեր։

Տեղեկացված քաղաքացիների և վստահելի տեղեկատվության հասանելիությունը ժողովրդավարության կարևոր հիմքերից են, քանի որ հանրային և քաղաքական որոշումները պետք է կայացվեն հնարավորինս ճշգրիտ տեղեկատվության հիման վրա։

«Նովոստի–Արմենիա»-ն ներկայացնում է 7 պարզ կանոն, որոնք կօգնեն հասկանալ՝ արժե արդյոք հավատալ և տարածել այս կամ այն տեղեկությունը, թե ոչ։

1. Մի վստահեք միայն վերնագրին

Աղմկահարույց վերնագիրը հաճախ նախատեսված է հենց նրա համար, որ ստիպի մարդուն սեղմել հղման վրա, մեկնաբանել կամ տարածել այն։

Օրինակ՝ «Շտապ․ իշխանությունները նոր որոշում են ընդունել, որն ազդելու է բոլոր քաղաքացիների վրա» ձևակերպումը ինքնին դեռ ոչինչ չի ապացուցում։

Կարդացեք ամբողջ նյութը և փորձեք հասկանալ՝ կան արդյոք վերնագրում ներկայացված պնդումը հաստատող փաստեր։

Եթե վերնագիրը շատ հուզական է, իսկ հոդվածում չկան կոնկրետ տվյալներ կամ սկզբնաղբյուր, դա առաջին ազդանշանն է, որ տեղեկատվությունը պետք է լրացուցիչ ստուգել։

2. Փնտրեք սկզբնաղբյուրը

«Ըստ աղբյուրների», «սոցցանցերում հայտնում են», «համացանցում տեղեկություն է տարածվում» ձևակերպումները աղբյուր չեն։

Եթե խոսքը պետական որոշման մասին է, փորձեք գտնել համապատասխան գերատեսչության կամ պաշտոնատար անձի պաշտոնական հաղորդագրությունը։

Եթե խոսքը որևէ անձի հայտարարության մասին է, փնտրեք նրա ամբողջական խոսքը, պաշտոնական էջը կամ սկզբնական տեսանյութը։

Որքան ավելի կարևոր է տեղեկությունը, այնքան ավելի կարևոր է գտնել դրա սկզբնաղբյուրը։

3. Ստուգեք ամսաթիվը

Հին տեղեկատվությունը կարող է ներկայացվել որպես նոր։

Սա հատկապես հաճախ է տեղի ունենում լուսանկարների և տեսանյութերի դեպքում։ Օրինակ՝ մի քանի տարի առաջ տեղի ունեցած իրադարձության կադրերը կարող են տարածվել նոր դեպքի վերաբերյալ գրառման հետ միասին՝ ստեղծելով իրականությանը չհամապատասխանող պատկեր։

Միշտ հարցրեք ինքներդ ձեզ՝ «Ե՞րբ է սա տեղի ունեցել»։

4. Մի լուսանկարն ապացույց չէ

Լուսանկարը կարող է լինել իրական, բայց օգտագործվել լրիվ այլ իրադարձություն ներկայացնելու համար։

Նույնը վերաբերում է տեսանյութերին։

Օրինակ՝ բնական աղետի, պատերազմի կամ զանգվածային միջոցառման հին տեսանյութը կարող է կրկին հայտնվել սոցիալական ցանցերում և ներկայացվել որպես ընթացիկ իրադարձության կադր։

Եթե լուսանկարը կամ տեսանյութը կարևոր դեր ունի լուրի մեջ, փորձեք պարզել՝ որտեղ և երբ է այն առաջին անգամ հրապարակվել։

5. Համեմատեք մի քանի աղբյուր

Եթե տեղեկությունը իսկապես կարևոր է, մի սահմանափակվեք մեկ հրապարակմամբ։

Փորձեք նույն տեղեկությունը գտնել այլ վստահելի լրատվամիջոցներում կամ պաշտոնական աղբյուրներում։

Սա հատկապես կարևոր է այն դեպքերում, երբ խոսքը վերաբերում է՝

• ընտրություններին,
• պետական որոշումներին,
• արտակարգ իրավիճակներին,
• առողջապահական վտանգներին,
• անվտանգության հարցերին,
• հասարակական լարվածություն առաջացնող իրադարձություններին։

Եթե տեղեկատվությունը տարածվում է միայն մեկ անհայտ էջում, իսկ վստահելի աղբյուրներում դրա մասին ոչինչ չկա, արժե սպասել և չշտապել տարածել այն։

6. Ուշադրություն դարձրեք ձեր սեփական զգացմունքներին

Կեղծ տեղեկատվությունը հաճախ կառուցվում է այնպես, որ մարդը զայրանա, վախենա կամ շտապի արձագանքել։

«Շտապ տարածեք», «մեդիաները սա ձեզնից թաքցնում են», «միայն մենք ենք հայտնում ճշմարտությունը», «բոլորը պետք է սա իմանան» ձևակերպումները կարող են լինել մանիպուլյացիայի նշաններ։

Սա չի նշանակում, որ յուրաքանչյուր հուզական հրապարակում կեղծ է։ Սակայն եթե նյութը ձեզ ստիպում է անմիջապես սեղմել «Share» կոճակը, արժե անել հակառակը՝ չշտապել տարածել և նախ ստուգել տեղեկությունը։

7. Տարբերեք փաստը կարծիքից

«Կառավարությունը հրապարակել է որոշումը» և «կառավարությունը հերթական սխալ որոշումն է ընդունել» տարբեր բնույթի պնդումներ են։

Առաջինը ստուգելի պնդում է, իսկ երկրորդը՝ գնահատական։

Լրատվական նյութ կարդալիս փորձեք հասկանալ՝

•     Ի՞նչն է փաստ։
•        Ի՞նչն է հեղինակի մեկնաբանությունը։
•       Ի՞նչն է որևէ անձի կարծիքը։

Այս տարբերակումը թույլ է տալիս ավելի քիչ ենթարկվել մանիպուլյացիայի։

Մինչև «Share» սեղմելը՝ տվեք ինքներդ ձեզ 5 հարց

•      Ո՞վ է հրապարակել այս տեղեկությունը։
•        Ո՞րն է սկզբնաղբյուրը։
•       Ե՞րբ է տեղի ունեցել ներկայացվող իրադարձությունը։
•      Կա՞ն այլ վստահելի աղբյուրներ, որոնք հաստատում են այն։
•      Ես տարածում եմ ստուգված տեղեկությու՞ն, թե՞ պարզապես այն, ինչ ինձ հուզել է։

Եթե այս հարցերից գոնե մի քանիսին պատասխան չունեք, ամենաապահով տարբերակը չշտապելն է։

Ի վերջո, ապատեղեկատվության դեմ պայքարի ամենապարզ կանոնը կարող է լինել նաև ամենաարդյունավետը՝ նախ ստուգել, հետո միայն տարածել։