Խաչքարերից մինչև եկեղեցիներ․ հայկական ի՞նչ հուշարձաններ են ոչնչացվել Արցախում Ադրբեջանի վերահսկողության տակ անցնելուց հետո

ԵՐԵՎԱՆ, 7 սեպտեմբերի․ /Նովոստի–Արմենիա/․ «Caucasus Heritage Watch» (CHW) հետազոտական ծրագիրը վավերագրել է Արցախի Շուշի քաղաքի արևելյան մասում գտնվող Հին հայ-ռուսական գերեզմանոցի ոչնչացումը: Արբանյակային լուսանկարների վերլուծության համաձայն՝ գերեզմանոցը ավերվել է 2026 թ.-ի մայիսի 9-ից 14-ն ընկած ժամանակահատվածում:

Գերեզմանոցի տարածքում եղել է առնվազն 40 հուշարձան՝ XII–XIII դարերի միջնադարյան հայկական հինգ խաչքար և 1810–1871 թվականներով թվագրված 35 տապանաքար: Դրանց վրա արված արձանագրությունները պահպանում էին տեղեկություններ Շուշիի հայ բնակիչների, արհեստավորների, ռուսական ռազմական ու վարչական համակարգի ներկայացուցիչների և XIX դարի այլ քաղաքացիների մասին: Դրանք արված էին հայերենով, ռուսերենով և լատիներենով:

Աճյունների թվում էր Վլադիմիր Իվանովիչ Միխայլովը՝ 42-րդ եգերական գնդի հրամանատարը, որը կապված էր 1826 թվականին Շուշիի պաշտպանության հետ: Մեկ այլ տապանաքարի վրա լատինատառ փորագրված էր Մոսկվայի բնակիչ Սոֆիա Ռեգինա Ռեանդերի տապանագիրը:

CHW-ն գերեզմանոցի ոչնչացումը սահմանել է SkySat և PlanetScope արբանյակների օգնությամբ: Լուսանկարները թույլ են տվել հետևել օբյեկտի հետևողական ավերմանը մայիսի 9-ին, 11-ին և 14-ին: Հետազոտողները պարզել են, որ գերեզմանոցը հավասարեցվել է հողին անձրևաջրերի և կոյուղաջրերի մաքրման կայանի կառուցման հետ կապված: Ընդ որում, դեռևս պարզ չէ՝ արդյոք կայանը տեղադրվելու է անմիջապես նախկին գերեզմանոցի տարածքում, թե այդ հարթակն օգտագործվելու է դրա գործունեությունն ապահովելու համար:

Ավելի քան 220 արձանագրված դեպք

Շուշիի հին գերեզմանոցը 2020 թ.-ի պատերազմից հետո հայկական մշակութային ժառանգության ոչնչացման կամ աղավաղման միակ վավերագրված դեպքը չէ:

«Monument Watch» անկախ ակադեմիական հարթակի տվյալներով՝ 2021 թ.-ից «Արցախի մշակութային ժառանգության մշտադիտարկում» նախաձեռնությունը վավերագրել է հայկական մշակութային ժառանգության ոչնչացման, յուրացման, «կովկասյան աղվանացման», աղավաղման, փոփոխման և ապօրինի վերականգնման ավելի քան 220 դեպք: Այս ցուցանիշն ընդգրկում է ազդեցության տարբեր ձևեր և չի նշանակում, որ ավելի քան 220 հուշարձան ամբողջությամբ ոչնչացվել է:

Caucasus Heritage Watch-ն օգտագործում է ավելի նեղ մեթոդաբանություն, որը հիմնված է նախևառաջ ֆիզիկական փոփոխությունների արբանյակային արձանագրման վրա: Monument Watch-ի տվյալներով, վկայակոչելով CHW-ի ութերորդ մշտադիտարկման զեկույցը, 2025 թ.-ի հուլիսի դրությամբ արձանագրվել է մշակութային օբյեկտների ամբողջական ոչնչացման 14 և վնասման ևս 14 դեպք, իսկ 30 օբյեկտ գտնվում էր անմիջական սպառնալիքի տակ: CHW-ն անցկացրել է արբանյակային մշտադիտարկման 12 փուլ՝ տարբեր ժամանակահատվածներում հետևելով 300-ից 600 հուշարձանի:

Այս երկու վիճակագրությունները հաշվառման տարբեր մեթոդաբանության պատճառով ուղղակիորեն համադրելի չեն: Բացի այդ, 2025 թ.-ի հուլիսից հետո CHW-ն հաստատել է ոչնչացման նոր դեպքեր, այդ թվում՝ 2026 թ.-ին Ստեփանակերտում և Շուշիում:

Շուշի․ Կանաչ Ժամ, գերեզմանոցներ, խաչքարեր և հուշահամալիրներ

Շուշիի ոչնչացված ամենահայտնի օբյեկտներից մեկը դարձավ Սուրբ Հովհաննես Մկրտիչ հայկական եկեղեցին, որը հայտնի է որպես Կանաչ Ժամ: CHW-ն արբանյակային լուսանկարներով պարզել է, որ 1847 թ.-ի տաճարն ամբողջությամբ քանդվել է 2023 թ.-ի դեկտեմբերի 28-ից 2024 թ.-ի ապրիլի 4-ն ընկած ժամանակահատվածում: (Caucasus Heritage Watch)

Նույն ժամանակահատվածում ամբողջությամբ ոչնչացվել է Ղազանչեցոց XVIII–XIX դարերի հայկական հին գերեզմանոցը: Դեռևս 2023 թ.-ին CHW-ն դրա տարածքում արձանագրում էր ծանր տեխնիկայի աշխատանք և շինարարական աղբի կուտակում, իսկ 2024 թ.-ի ապրիլի 4-ի արբանյակային լուսանկարը ցույց տվեց, որ գերեզմանոցի ոչնչացումն ավարտվել է: CHW-ն նշում էր, որ սա 2020 թ.-ի հրադադարից հետո ոչնչացված երրորդ գերեզմանոցն էր: (Caucasus Heritage Watch)

CHW-ն արձանագրել է նաև Շուշիի Կերպարվեստի թանգարանի քանդակների պուրակի ոչնչացումը, իսկ կազմակերպության ոչնչացված օբյեկտների ցանկում առկա են քաղաքի հայկական մշակութային լանդշաֆտի այլ տարրեր ևս: (Caucasus Heritage Watch)

Monument Watch-ը վավերագրել է Շուշիում Հայոց ցեղասպանության, Հայրենական մեծ պատերազմի և Արցախյան պատերազմի զոհերին նվիրված հուշահամալիրի, ինչպես նաև հայտնի տանկ-հուշարձանի շրջանում խաչքարերի ոչնչացումը: Կազմակերպության ավելի ուշ հետազոտություններում արձանագրվում է նաև Խորհրդային Միության կրկնակի հերոս Նելսոն Ստեփանյանի հուշարձանի ոչնչացումը:

Սուրբ Համբարձումը Բերձորում

Ամբողջությամբ ոչնչացվել է նաև Բերձորի 1998 թ.-ին կառուցված Սուրբ Համբարձում եկեղեցին:

2024 թ.-ի մայիսի 14-ին Monument Watch-ը հայտնեց տաճարի ավերման մասին՝ հղում անելով Հայկական ճարտարապետությունն ուսումնասիրող հիմնադրամի նյութերին և ադրբեջանական Telegram-ալիքների հրապարակումներին: Հենց հրապարակման մեջ կազմակերպությունն ուղղակիորեն գրում է, որ եկեղեցին ոչնչացվել է Ադրբեջանի կողմից:

Դեռևս 2021 թ.-ին ադրբեջանական «Հուշարձանների պահպանության հասարակական կազմակերպությունը» առաջարկում էր եկեղեցու շենքը մզկիթի վերածելու նախագիծ: Ի վերջո տաճարը չվերակառուցվեց, այլ ամբողջությամբ քանդվեց:

Բերձորում ոչնչացվել է նաև Փառքի հուշահամալիրը:

Մոխրենես և Հադրութի շրջան

Տարածքը Ադրբեջանի վերահսկողության տակ անցնելուց հետո ոչնչացվել է Մոխրենեսի XVIII–XIX դարերի Սուրբ Սարգիս հայկական եկեղեցին: CHW-ն այս օբյեկտը ներառել է ոչնչացման հաստատված դեպքերի թվում:

Ընդ որում, հենց այս օբյեկտի մասով CHW-ն մատնանշում էր արբանյակային մշտադիտարկման մեթոդաբանական սահմանափակումը. լուսանկարները թույլ են տալիս սահմանել ավերման փաստն ու ժամանակահատվածը, բայց ոչ անմիջական կատարողներին և քանդման հստակ պատճառը:

Monument Watch-ը վավերագրել է նաև Մեխակավանի Զորավոր Սուրբ Աստվածածին եկեղեցու, Հադրութում զոհվածների հուշահամալիրի, Ազոխի հուշահամալիրի և Մեծ Թաղերում մի շարք հուշարձանների ոչնչացումը: Բերձորի մասին իր հրապարակման մեջ կազմակերպությունը նշում է, որ Մեխակավանի Սուրբ Աստվածածինը քանդվել է 2021 թ.-ի մարտի 25-ին, Մոխրենեսի Սուրբ Սարգիսը՝ ավելի ուշ, իսկ 2024 թ.-ին ոչնչացվել է նաև Շուշիի Կանաչ Ժամը:

Մեծ Թաղերում ոչնչացվել են գյուղում ծնված, ավիացիայի խորհրդային մարշալ Արմենակ Խանփերյանցի (հայտնի նաև որպես Սերգեյ Խուդյակով) կիսանդրին և կողքին տեղադրված ՄԻԳ-17 ինքնաթիռը: Monument Watch-ն արձանագրում է նաև Հադրութի շրջանի այլ հուշարձանների ոչնչացումը:

Մայրաբերդը և տանկ-հուշարձանը Ասկերանում

2025 թ.-ի մայիսին Monument Watch-ը հայտնեց Ասկերանի շրջանի Մայրաբերդ հուշահամալիրի ոչնչացման մասին:

Դրա մեջ մտնում էին երեք խաչքար, այդ թվում՝ նվիրված Արցախի անկախությանը, Սումգայիթյան ջարդերի զոհերին և Հայոց ցեղասպանության 100-ամյակին, Հայրենական մեծ պատերազմում զոհվածների հուշարձանը, «Փառք Հայրենիքի պաշտպաններին» հուշապատը և երեք զինվորներով քանդակագործական հորինվածքը:

Արբանյակային լուսանկարների վերլուծությունը ցույց է տվել, որ համալիրը ոչնչացվել է 2024 թ.-ի ապրիլից 2025 թ.-ի մարտն ընկած ժամանակահատվածում՝ ծանր տեխնիկայի կիրառմամբ: Monument Watch-ը դրա ոչնչացումը կապում է ադրբեջանական իշխանությունների կողմից նոր ճանապարհի կառուցման հետ:

Կազմակերպությունը արբանյակային լուսանկարներով հաստատել է նաև Ասկերանից դեպի Տիգրանակերտ տանող ճանապարհին գտնվող Արցախյան պատերազմին նվիրված տանկ-հուշարձանի ոչնչացումը: 2023 թ.-ին օբյեկտը դեռ կանգուն էր, իսկ 2024 թ.-ի լուսանկարները ցույց տվեցին, որ այն ոչնչացված է:

Վանք և Խնածախ

Մարտակերտի շրջանի Վանք գյուղում ոչնչացվել են 1941–1945 թվականների Հայրենական մեծ պատերազմում զոհվածների հուշարձանը, Արցախյան պատերազմում զոհվածների հիշատակի խաչքարը և ռազմիկների բարձրաքանդակներով հուշապատը:

2025 թ.-ի մայիսին Monument Watch-ը, հղում անելով Artsakhs Monuments-ին, հայտնեց, որ Ադրբեջանը ոչնչացրել է այս օբյեկտները:

Ասկերանի շրջանի Խնածախ գյուղում ավերածություններն ավելի մասշտաբային են ստացվել: Արբանյակային լուսանկարները ցույց են տվել, որ արդեն 2025 թ.-ի հուլիսի դրությամբ ոչնչացվել էին Հայրենական մեծ և Արցախյան պատերազմներում զոհվածների հուշահամալիրները, ինչպես նաև համալիրի տարածքում գտնվող Առաջին արցախյան պատերազմի շրջանի գյուղի պաշտպանների շիրիմները: Քանդումից հետո այնտեղ իրականացվել են մասշտաբային հողային աշխատանքներ:

Մարտունու հուշահամալիրները

2026 թվականի փետրվարին Monument Watch-ը հայտնեց Մարտունի քաղաքում Հայրենական մեծ պատերազմում և Արցախյան պատերազմում զոհվածներին նվիրված հուշահամալիրների ոչնչացման մասին:

Հիմք է հանդիսացել փետրվարի 24-ին հրապարակված տեսանյութը, որում արձանագրված է հուշարձանների քանդումը: Հուշահամալիրները կառուցվել էին 2007 թ.-ին: Monument Watch-ն ուղղակիորեն նշում է, որ դրանք քանդվել են ադրբեջանական կողմից:

Առանձին Monument Watch-ը վավերագրել է Մարտունու շրջանի Եմիշճան գյուղում Հայրենական մեծ պատերազմում զոհվածների հուշարձանի ոչնչացումը:

Ոչնչացման նոր ալիք Ստեփանակերտում

2025–2026 թվականներին հայկական օբյեկտների մասշտաբային ոչնչացում է արձանագրվել նաև Ստեփանակերտում:

2026 թ.-ի ապրիլի 22-ին CHW-ն արբանյակային լուսանկարներով հաստատեց Սուրբ Աստվածամոր հովվապետական տաճարի՝ Սուրբ Աստվածածնի ոչնչացումը, որն օծվել էր Հայ Առաքելական Եկեղեցու կողմից 2019 թ.-ին: CHW-ի տվյալներով՝ տաճարը ոչնչացվել է 2026 թ.-ի մարտի 3-ից ապրիլի 2-ն ընկած ժամանակահատվածում:

CHW-ն և մոնիթորինգային այլ կազմակերպություններ արձանագրել են նաև 2007 թ.-ին կառուցված Սուրբ Հակոբ եկեղեցու ոչնչացումը:

Մեկ այլ ոչնչացված օբյեկտ է դարձել Ստեփանակերտում Հայոց ցեղասպանության զոհերի հուշահամալիրը: Սպիտակ մարմարե զանգակատունը, որը կանգնեցվել էր Ցեղասպանության 100-ամյակի առթիվ, և դրա հետ կապված հուշահամալիրը ոչնչացվել են 2025 թ.-ի հուլիսի 14-ից 2026 թ.-ի ապրիլի 25-ն ընկած ժամանակահատվածում, ինչը հաստատվում է Airbus-ի և Planet-ի արբանյակային լուսանկարներով: Զանգակատանը պահվում էր Դեր Զորից բերված մարդկային աճյուններով լի հաբ:

Ստեփանակերտում ոչնչացվել կամ ապամոնտաժվել են նաև խորհրդային և հետխորհրդային շրջանների բազմաթիվ հուշարձաններ՝ նվիրված հայ ռազմական, պետական և մշակութային գործիչներին:

Դրանց թվում Monument Watch-ը վավերագրել է Հովհաննես Այվազովսկու, մարշալ Հովհաննես Բաղրամյանի, Նելսոն Ստեփանյանի, Հովհաննես Թումանյանի, Խաչատուր Աբովյանի, Վահրամ Փափազյանի և այլ գործիչների հուշարձանների ոչնչացումը:

Առանձին խորհրդանշական օբյեկտ է «Թատերական» աղբյուր-հուշարձանը, որը հայտնի է նաև որպես «Թատերական դիմակներ» և գտնվում էր հայկական դրամատիկական թատրոնի պուրակում: Hishatakaran ռեեստրի համաձայն՝ 2025 թ.-ին հայտնված տեսանյութերից պարզ է դարձել, որ հուշարձանն ավերված է. ընդ որում, օբյեկտի քարտի թարմացման տողում որպես ոչնչացման տարի նշված է 2026-ը: Ռեեստրում օբյեկտի ավերման փաստն արձանագրված է միանշանակ:

Ղազանչեցոց․ չի ոչնչացվել, բայց պղծվել է և աղավաղվել

Առանձին կատեգորիա են կազմում հայկական այն հուշարձանները, որոնք ամբողջությամբ չեն ոչնչացվել, սակայն ենթարկվել են վնասման, պղծման կամ պատմական տեսքի փոփոխման:

Ամենահայտնի օրինակը Շուշիի Սուրբ Ամենափրկիչ Ղազանչեցոց տաճարն է:

2020 թ.-ի հոկտեմբերի 8-ին տաճարը մարտական գործողությունների ընթացքում երկու անգամ հարվածի ենթարկվեց: Շուշին Ադրբեջանի վերահսկողության տակ անցնելուց հետո սկսվեցին աշխատանքներ, որոնք Monument Watch-ը բնութագրում է որպես հուշարձանի ապօրինի վերականգնում, աղավաղում և պղծում:

Կազմակերպությունը վավերագրել է առանձին ճարտարապետական ու քանդակագործական տարրերի, հայերեն արձանագրությունների և խաչերի հեռացումը, ինչպես նաև գմբեթի տեսքի փոփոխությունը: 2024 թ.-ի հոկտեմբերին Monument Watch-ը հայտնեց, որ իրականացված աշխատանքների հետևանքով XIX դարի գմբեթի ճարտարապետական տեսքը փոխվել է, և կատարվածը որակեց որպես եկեղեցու աղավաղում և պղծում:

Ընդ որում, Ղազանչեցոցն ինքնին ֆիզիկապես պահպանվում է, որի պատճառով այն ամբողջությամբ ոչնչացված հուշարձաններին դասելը կոռեկտ չէ:

CHW-ն արձանագրել է նաև Շուշիի Հյուսիսային հայկական գերեզմանոցի, Երևանյան դարպասների մոտի գերեզմանոցի և Սուրբ Աստվածածին Մեղրեցոց հայկական եկեղեցու մնացորդների վնասումը: Մասնավորապես, Երևանյան դարպասների մոտ գտնվող գերեզմանոցի միջով նոր ճանապարհ է անցկացվել, իսկ Մեղրեցոցի մնացորդների վրա ծանր տեխնիկան շինարարական աղբ է թափել:

ՄԱԿ-ի դատարանը պարտավորեցրել է Ադրբեջանին պաշտպանել հայկական ժառանգությունը

2021 թ.-ի դեկտեմբերի 7-ին ՄԱԿ-ի Արդարադատության միջազգային դատարանը «Հայաստանն ընդդեմ Ադրբեջանի» գործի շրջանակում պարտավորեցրել է Ադրբեջանին ձեռնարկել բոլոր անհրաժեշտ միջոցները՝ կանխելու և պատժելու հայկական մշակութային ժառանգության վանդալիզմի և պղծման գործողությունները:

Որոշման մեջ ուղղակիորեն թվարկված են եկեղեցիներն ու պաշտամունքի այլ վայրերը, հուշարձանները, տեսարժան վայրերը, գերեզմանոցները և արտեֆակտները: Այս մասով որոշումն ընդունվել է 13 կողմ և 2 դեմ ձայներով:

Caucasus Heritage Watch-ը հետազոտական ծրագիր է, որն օգտագործում է արբանյակային լուսանկարներ և բաց այլ տվյալներ Հարավային Կովկասի մշակութային ժառանգության մշտադիտարկման համար:

Monument Watch-ը անկախ ակադեմիական հարթակ է, որը ստեղծվել է Արցախի մշակութային ժառանգության վիճակը և դրա հետ տեղի ունեցող փոփոխությունները գրանցելու համար: