Եթե Ավետիք Իսահակյանն ապրեր սոցիալական ցանցերի դարաշրջանում, ինչի՞ մասին կգրեր

ԵՐԵՎԱՆ, 30 հոկտեմբերի․ /Նովոստի–Արմենիա/․ Մեծ Վարպետը ծնվել է շատ տարիներ առաջ, սակայն նրան հուզել են նույն հարցերը, որոնք հուզում են նաև մեզ։ Այն, ինչի շուրջ մենք վիճում ենք մեկնաբանություններում, ինչի մասին լռում ենք նամակագրություններում և մտածում այսօր։ Սեր, մենակություն, կեղծավորություն, ազատություն, հայրենիք, մարդկային կյանքի գին. Ավետիք Իսահակյանն այս թեմաները չէր թողնի ալգորիթմների տնօրինությանը։ Եթե պատկերացնենք, որ հայ մեծ բանաստեղծն ու արձակագիրն այսօր բլոգ բացեր, նրա գրառումները կարող էին անսպասելիորեն արդիական և պահանջված լինել։

Հոկտեմբերի 30-ին լրանում է հայ դասականի ծննդյան 151-ամյակը։ Իհարկե, Ավետիք Իսահակյանն ու բլոգը գրական երևակայության արդյունք են։ Մենք չգիտենք, թե բանաստեղծն ինչպես կվերաբերվեր ժամանակակից տեխնոլոգիաներին և սոցիալական ցանցերին։ Բայց գիտենք մեկ այլ բան. նրա ստեղծագործություններն անդրադառնում են այնպիսի հարցերի, որոնք չեն անհետանում անցնող դարաշրջանների հետ։ Ուստի Իսահակյանին այսօրվա թվային աշխարհում պատկերացնելու փորձը մեր կյանքին նրա ստեղծագործության միջոցով նայելու փորձ է։

Եվ այդ ժամանակ պարզվում է՝ 1875 թվականին ծնված մարդը կարող էր բազմաթիվ առիթներ ունենալ 2026 թվականի լսարանի հետ զրուցելու համար։

Առաջին գրառում. «Մենք ավելի ենք մտերմացել միմյանց հետ։ Այդ դեպքում ինչո՞ւ ենք այդքան միայնակ»։

Ժամանակակից մարդն ունի հարյուրավոր կոնտակտներ, տասնյակ նամակագրություններ և աշխարհի մյուս ծայրում գտնվող ցանկացած մարդու հետ վայրկյանների ընթացքում կապ հաստատելու հնարավորություն։ Բայց ինչո՞ւ է երբեմն այդքան դժվար գտնել մեկին, ում կարելի է պատմել ամենակարևորի մասին։

Իսահակյանը, հավանաբար, կսկսեր ոչ թե տեխնոլոգիաներին մեղադրելուց, այլ ավելի անհարմար հարցից՝ մենք, ընդհանրապես, կարողանո՞ւմ ենք լսել միմյանց։

Նրա քնարերգության մեջ մենակությունը պարզապես զրուցակցի բացակայությահ մասին չէ։ Դա հոգեվիճակ է, որը պատասխան չի գտնում իր հոգու կանչին։ Անձը կարող է գտնվել բազմաթիվ մարդկանց շրջապատում և, միաժամանակ, իրեն անսահման հեռու զգալ նրանցից։

Այսօր մենք սովորել ենք ակնթարթորեն պատասխանել հաղորդագրություններին, բայց ոչ միշտ՝ զգացմունքներին։ Խոստովանությունների փոխարեն սրտիկներ ենք ուղարկում, բառերի փոխարեն արձագանքներ դնում, կարդում ուրիշների պատմությունները և երբեմն մոռանում մտերիմ մարդուն հարցնել, թե ինչպես է ապրում, ինչի մասին է մտածում։

Երևակայական բլոգում Իսահակյանը կարող էր գրել՝ ժամանակակից տեխնոլոգիական հնարավորությունը թույլ է տալիս հաղթահարել հեռավորությունները, բայց չի վերացնում հոգևոր մտերմության անհրաժեշտությունը։

Եվ, հնարավոր է, գրառումն ավարտեր մի հարցով, որին հնարավոր չէ պատասխանել մեկ էմոջիով. ե՞րբ եք վերջին անգամ զրուցել որևէ մեկի հետ ոչ թե պարզապես պատասխանելու, այլ հասկանալու համար։

Երկրորդ գրառում. «Սերը պարտավոր չէ հարմարավետ լինել»։

Եթե Իսահակյանը բլոգ բացեր, սիրո թեման, անկասկած, կհավաքեր ամենամեծ լսարաններից մեկը, բայց ոչ այն պատճառով, որ նա կառաջարկեր հարաբերությունների համընդհանուր բաղադրատոմս։

Նրա սիրային քնարերգության մեջ՝ սկսած առաջին՝ «Երգեր ու վերքեր» (1897) ժողովածուից, զգացմունքի գեղեցկությունը համադրվում է ցավի, հույսը՝ հիասթափության, ձգողականությունը՝ կորցնելու վախի հետ։

Նրա բանաստեղծություններում առանձնահատուկ տեղ է զբաղեցնում Շուշանիկ Մատակյանը՝ Շուշանը, որի հետ է կապված բանաստեղծի վաղ շրջանի սիրային քնարերգության կարևոր մասը, որտեղ սերը ներկայանում է ոչ թե որպես բարեկեցիկ վիճակ, այլ խոր, երբեմն տանջալից հոգեկան ապրում։

Հնարավոր է՝ Իսահակյանը կառաջարկեր մտածել՝ կարողանո՞ւմ ենք արդյոք զրուցել, երբ վիրավորված ենք։ Ընդունա՞կ ենք ընդունել մեր սխալները։

Բանաստեղծը, հավանաբար, չէր սովորեցնի իր հետևորդներին, թե ինչպես պահել մեկին։ Նա կհիշեցներ նրանց, որ մեկ ուրիշը մեզ չի պատկանում, և սերը չի կարող պահպանվել միայն խոստումներով։

Երրորդ գրառում. «Ի՞նչ անել, եթե հիասթափվել ես մարդկությունից»։

Սա, թերևս, կլիներ բանաստեղծի ամենավիճահարույց գրառումը։ Եվ, հնարավոր է, ամենաքննարկվողը։

Իր «Աբու-Լալա Մահարի» (1909–1911) փիլիսոփայական պոեմում Իսահակյանն անդրադարձել է միջնադարյան արաբ բանաստեղծ-մտածողի կերպարին։ Նրա հերոսը միայնակ, ուժեղ անհատականություն է, որն ընդվզում է կեղծավորության, դաժանության և անարդարության դեմ ու մերժում ընդունված արժեքները։ Նա չի ցանկանում հաշտվել այն ամենի հետ, ինչ տեսնում է իր շուրջը, բայց սեփական ըմբոստության մեջ էլ հանգստություն չի գտնում։

Սակայն Իսահակյանին կհետաքրքրեր ոչ թե մեկնաբանությունների քանակը, այլ այն հակասությունը, որը դրանցում կբացահայտեին հենց ընթերցողները։

Չէ՞ որ Աբու-Լալան պարզապես մարդկությունից հիասթափված մարդ չէ։ Նա հերոս է, որի վրդովմունքը ստիպում է մտածել՝ ինչո՞ւ է աշխարհի անկատարությունը նրան այդքան ցավ պատճառում։ Արդյոք ոչ այն պատճառով, որ նա մարդուց ավելին էր սպասում։

Չորրորդ գրառում. «Հայրենիքը միայն քարտեզի վրա գտնվող վայր չէ»։

Եթե Իսահակյանն այսօր գրեր հայրենիքի մասին, նրա գրառումը, հավանաբար, չէր սահմանափակվի Արարատի գեղեցիկ տեսարանով և հայրենի հողի հանդեպ սիրո մասին ծանոթ խոսքերով։

Նրա պոեզիայում հայրենիքը վերացական խորհրդանիշ չէ։ Այն հիշողություն է, լեզու, մանկություն, բաժանում, մարդկային ճակատագրեր։ Այն մի բան է, որը շարունակում է ապրել մարդու ներսում, նույնիսկ երբ նա հեռու է իր հարազատ տնից։ Իսահակյանը դա գիտեր ոչ թե ուրիշների պատմածներից. 1911 թվականից նա ապրել է Եվրոպայում՝ լինելով վտարանդի, և միայն 1936 թվականին է վերջնականապես վերադարձել Հայաստան։

21-րդ դարում այս զրույցը նոր երանգներ է ստանում։ Միլիոնավոր մարդիկ ապրում են միմյանցից տարբեր երկրների հեռավորությամբ , խոսում մի քանի լեզվով, երեխաներ մեծացնում այն վայրերից հեռու, որտեղ ծնվել են։ Ոմանց համար տուն վերադառնալը երազանք է, մյուսների համար՝ մի տարածություն, որը ստիպված են պատառ առ պատառ «վերականգնել» հիշողություններից։

Հայկական իրականությունը հատկապես զգայուն է այս հակասության կոնտեքստում։ Ազգակցական կապերը, ընտանեկան պատմությունները, նախնիների հիշատակը, լեզուն և մշակութային ավանդույթները հաճախ մարդկանց կապում են Հայաստանի հետ՝ անկախ նրանից, թե որտեղ են նրանք ապրում։

Բայց ի՞նչ է նշանակում սիրել հայրենիքն այսօր։

Երևակայական գրառման մեջ Իսահակյանը կարող էր առաջարկել ոչ թե հայրենասիրության բարձրագոչ սահմանում, այլ հանգիստ զրույց այն մասին, որ հայրենիքի հանդեպ սերը չպետք է վերածվի ուրիշների նկատմամբ ատելության։ Այն մասին, որ անցյալի հիշողությունը չի վերացնում ապագայի մասին մտածելու պարտականությունը։

Հինգերորդ գրառում. «Ազատությունը չի նշանակում անել այն ամենը, ինչ ցանկանում ես»։

Ժամանակակից աշխարհը մեզ անընդհատ առաջարկում է ընտրել՝ մասնագիտություն, քաղաք, ապրելակերպ, շփման շրջանակ, համոզմունքներ։ Մենք խոսում ենք ինքնարտահայտման ազատության և սեփական անձի իրավունքի մասին։

Թվային հարթակները մեզ նոր հնարավորություններ են առաջարկում, իսկ ալգորիթմներն ընտրում են տեղեկատվությունը՝ մեր հետաքրքրություններին համապատասխան։

Բայց արդյոք տարբերակների առատությունը նշանակո՞ւմ է, որ մենք ավելի ազատ ենք դարձել։

Իսահակյանի համար ազատությունը վերացական հասկացություն չէր։ Երիտասարդ տարիներին նա մասնակցել է հասարակական-քաղաքական կյանքին, ենթարկվել հետապնդումների և ձերբակալությունների։ Նրա պոեզիայում հնչել են ազգային-ազատագրական պայքարի մոտիվներ։ Այդպիսի օրինակներից է «Ազատության զանգ» (1904) բանաստեղծությունը։

Ազատությունը պարտադիր չէ, որ նշանակի պարտավորությունների բացակայություն։ Երբեմն դա գիտակցաբար ընտրելու ունակությունն է, թե ինչի համար ես պատրաստ պատասխանատվություն կրել։

Իսահակյանը երջանկության պատրաստի հրահանգներ չի գրել։ Նրա հերոսները որոնում են, կասկածում, սխալներ են թույլ տալիս և հակամարտության մեջ են մտնում աշխարհի և իրենց հետ։ Հենց սա է նրանց հետաքրքիր դարձնում. նրանց ազատությունը չի տրվում մեկընդմիշտ, այն դառնում է դժվար ներքին ընտրություն։

Հնարավոր է, որ բանաստեղծի այսօրվա գրառումն ավարտվի պարզ հարցով. եթե ոչ ոք չի տեսնում ձեր ընտրությունը և ոչ ոք չի գովաբանում ձեզ դրա համար, կմնաք հավատարիմ այն ​​բանին, ինչին իսկապես հավատում եք։

Վեցերորդ գրառում. «Ի՞նչ կթողնենք մեզանից հետո»։

Այս գրառումն ավելի լուռ կլիներ, քան մյուսները։ Առանց սիրո և հասարակական բարքերի մասին վեճերի, առանց թեժ մեկնաբանությունների և միմյանց սեփական ճշմարտացիության մեջ համոզելու փորձերի։ Միայն զրույց ժամանակի մասին։

Իսահակյանը գիտեր, որ մարդկային կյանքը սահմանափակ է, իսկ բնությունն ու պատմությունը շատ ավելի մեծ են, քան մարդը։ Նրա ստեղծագործություններում անձնական ճակատագիրը հաճախ բացահայտվում է հավերժության ֆոնին. լեռները, երկինքը, հեռավոր ճանապարհներն ու հիշողությունը վերապրում են այն ակնթարթը, որը մեզ անսահման կարևոր է թվում։

Այսօր մենք սովոր ենք թվային հետքեր թողնել։ Լուսանկարներ, հրապարակումներ, հաղորդագրություններ, նամակագրությունների արխիվներ։ Մեզ թվում է, թե որքան շատ տեղեկատվություն պահպանվի մեր մասին, այնքան երկար մենք ներկա կլինենք աշխարհում։

Բայց կոնկրետ ի՞նչ կմնա։ Հետևորդների քանակը՞։ Ձեռքբերումների ցանկը՞։

Հնարավոր է՝ Իսահակյանն առաջարկեր մարդկային կյանքը չափել ոչ թե հանրային հաջողության մասշտաբով, այլ այն փոփոխություններով, որոնք այն առաջացրել է այլ մարդկանց կյանքում։

Անհնար է կյանքն ապրել առանց սխալների և կորուստների։ Բայց մենք ընտրության հնարավորություն ունենք՝ ինչ թողնել մեզանից հետո։

Եվ այնուամենայնիվ, ինչի՞ մասին կգրեր Իսահակյանը։

Դժվար է ասել, թե իրականում ինչ կգրեր Վարպետը, եթե նման հնարավորություն ունենար։ Գուցե Իսահակյանի ամենակարևոր գրառումը չլիներ այն մասին, թե ինչպես դառնալ երջանիկ, հաջողակ կամ ազատվել ուրիշների կարծիքից։ Այն կլիներ այն մասին, թե ինչպես չկորցնել ինքդ քեզ, մինչ փնտրում ենք այս հարցերի պատասխանները։

Չէ՞ որ մարդն ավելի իմաստուն չի դառնում միայն այն պատճառով, որ դադարում է հավատալ իդեալներին։ Հնարավոր է՝ իսկական իմաստությունը սկսվում է այն ժամանակ, երբ նա տեսնում է կյանքի անկատարությունը և, միևնույն է, պատճառներ է գտնում անտարբեր չմնալու համար։

Եվ, ի վերջո, հարցն այն չէ՝ Իսահակյանը բլոգ կբացե՞ր, թե՞ ոչ։ Կարևորն այն է, որ նրա պոեզիան այսօր էլ ունակ է ընթերցողի հետ անել այն, ինչ մենք բոլորս սպասում ենք թվային աշխարհից՝ «կանգնեցնել» մեզ, վերադարձնել ինքներս մեզ և հիշեցնել, որ տեղեկատվության, կարծիքների և ուրիշների պատմությունների հետևում միշտ կենդանի մարդն է։