Շախմատային պարտիա տիեզերքում և Հայաստանի ֆենոմենը. խաղ, որը նվաճել է աշխարհը

ԵՐԵՎԱՆ, 21 հուլիսի․/Նովոստի-Արմենիա/․ Շախմատի պատմությունն ունի ավելի քան մեկուկես հազար տարվա պատմություն։ Դրանով հիացել են թագավորներն ու գիտնականները, իսկ չեմպիոնների պարտիաներն այսօր վերլուծում է արհեստական բանականությունը։ Սակայն սովորական սև ու սպիտակ վանդակներով տախտակի հետևում թաքնված են բազմաթիվ զարմանահրաշ պատմություններ, առասպելներ և ռեկորդներ, որոնց մասին չգիտեն նույնիսկ այս խաղի ոչ բոլոր սիրահարները։

«Նովոստի-Արմենիա» գործակալությունը ներկայացնում է 12 հետաքրքիր փաստ այս ինտելեկտուալ խաղի մասին, որը նվաճել է ողջ աշխարհը։ Ի դեպ, հենց Հայաստանն է դարձել աշխարհում առաջին երկիրը, որտեղ շախմատը դարձել է պարտադիր առարկա հանրակրթական դպրոցներում։

1.    Շախմատը բնավ էլ Եվրոպայում չի առաջացել

Ժամանակակից շախմատի պատմությունն սկսվում է հին հնդկական «չատուրանգա» խաղից, որն առաջացել է մոտ մեկուկես հազար տարի առաջ Հնդկաստանում։ Այնուհետև խաղը հասել է Պարսկաստան, որտեղ ստացել է «շատրանջ» անվանումը, իսկ արաբական աշխարհի միջոցով արդեն հասել է Եվրոպա։ Մեզ հայտնի կանոնները վերջնականապես ձևավորվել են միայն 15-րդ դարում։

2.    «Շախ և մատ» արտահայտությունը եկել է Պարսկաստանից

«Շախ» բառը պարսկերենից թարգմանաբար նշանակում է «թագավոր»։ Իսկ «շախ մատ» արտահայտությունը թարգմանվում է, որ «թագավորն անօգնական է» կամ «թագավորը տապալված է»։ Հենց այստեղից է առաջացել անգլերեն checkmate-ը և համանուն բառերը աշխարհի շատ լեզուներում։

3.    Շախմատում ավելի շատ տարբերակներ կան, քան ատոմներ՝ Տիեզերքում

Շախմատային պարտիայի հնարավոր տարբերակների քանակը գերազանցում է տեսանելի Տիեզերքում ատոմների թիվը։ Այս մեծությունը հայտնի է որպես «Շենոնի թիվ»։ Արդեն յուրաքանչյուր կողմի առաջին չորս քայլերից հետո հնարավոր դիրքերի քանակը գերազանցում է 318 միլիարդը։ Այդ պատճառով նույնիսկ ամենահզոր համակարգիչները չեն կարող նախապես հաշվարկել բոլոր հնարավոր պարտիաները։

4. Ամենաարագ մատը կարելի է դնել ընդամենը երկու քայլից 

Այսպես կոչված «հիմարի մատը» պարտության տանող ամենակարճ ճանապարհն է։ Եթե սպիտակները կատարում են երկու ծայրահեղ անհաջող առաջին քայլեր, սևերը կարող են մատ հայտարարել արդեն իրենց երկրորդ քայլով։ Հենց այդ պատճառով սկսնակ շախմատիստներին միշտ խորհուրդ է տրվում ուշադիր լինել սկզբնախաղում։

5. Մեծ հավակնություններով զինվորը

Հասնելով վերջին հորիզոնականին՝ զինվորը վերածվում է ոչ միայն թագուհու։ Ըստ կանոնների՝ խաղացողը կարող է ընտրել նաև նավակ, փիղ կամ ձի։ Երբեմն փորձառու շախմատիստները գիտակցաբար թագուհի չեն վերցնում, եթե մեկ այլ խաղաքար ավելի ուժեղ դիրք է ապահովում կամ թույլ է տալիս միանգամից մատ դնել։

6. Աշխարհի չեմպիոնին հաղթել է... համակարգիչը

1997 թ.-ին աշխարհի չեմպիոն Գարրի Կասպարովը խաղաց IBM ընկերության ստեղծած Deep Blue սուպերհամակարգչի դեմ։ Վեց պարտիաներից հետո հաղթեց սուպերհամակարգիչը։ Սա դարձավ արհեստական բանականության պատմության ամենաաղմկահարույց իրադարձություններից մեկը և նոր դարաշրջանի խորհրդանիշը, երբ համակարգիչները սկսեցին հաջողությամբ մրցակցել մարդու հետ ինտելեկտուալ խաղերում։

7. «Կույր» խաղ

Շատ գրոսմայստերներ անցկացնում են կույր խաղի սեանսներ՝ ընդհանրապես չնայելով տախտակին։ Նրանք մտապահում են խաղաքարերի դասավորությունը և միաժամանակ խաղում մի քանի մրցակիցների դեմ՝ հիշողության մեջ պահելով տասնյակ տարբեր դիրքեր։ Մարդկանց մեծամասնության համար նման ծանրաբեռնվածությունը գրեթե անհավանական է թվում։ Ռեկորդը պատկանում է գրոսմայստեր Թիմուր Գարեևին, որը 2016 թվականին միաժամանակ խաղացել է 48 տախտակի վրա՝ գրանցելով 35 հաղթանակ, այնուհետև՝ 7 ոչ-ոքի և կրելով 6 պարտություն: Գարեևը խաղում էր աչքերը կապված վիճակում և միաժամանակ պտտում էր հեծանվամարզասարքի ոտնակները։

8. Միջնադարում եկեղեցին փորձում էր արգելել շախմատը

Այսօր շախմատը համարվում է ինտելեկտի խորհրդանիշ, սակայն Միջնադարում վերաբերմունքը դրա նկատմամբ միանշանակ չէր։ Եվրոպայի որոշ երկրներում հոգևորականության ներկայացուցիչները շախմատը նույնիսկ հավասարեցնում էին մոլախաղերին ու հարբեցողությանը։ Տարբեր ժամանակաշրջաններում եկեղեցական որոշ գործիչներ խաղը համարում էին դատարկ զվարճանք, որը շեղում է հոգևոր կյանքից, և նույնիսկ փորձում էին սահմանափակել դրա տարածումը։ Սակայն արգելքները չօգնեցին. շախմատի տարածումը միայն աճում էր։

9. Հայաստանը շախմատի համաշխարհային ֆենոմեն է

Հայաստանը դարձավ առաջին երկիրը, որտեղ շախմատը ներառվեց պարտադիր դպրոցական ծրագրում։ Որոշումն ընդունվել է 2011 թվականին, իսկ Հայաստանը վաղուց համարվում է աշխարհի ուժեղագույն շախմատային տերություններից մեկը՝ չնայած փոքրաթիվ բնակչությանը։ Հայ շախմատիստները բազմիցս հաղթել են Համաշխարհային շախմատային օլիմպիադաներում, իսկ խաղի հանդեպ սերը այստեղ դարձել է ազգային մշակույթի մաս։

10. Պատմության մեջ առաջին շախմատային պարտիան Տիեզերքում

1970 թ.-ի հունիսի 9-ին տեղի ունեցավ պատմության մեջ առաջին «Տիեզերք — Երկիր» շախմատային պարտիան։ «Սոյուզ-9» տիեզերանավի անձնակազմը խաղաց Երկրի վրա գտնվող Տիեզերագնացների պատրաստման կենտրոնի ներկայացուցիչների դեմ։ Պարտիան ավարտվեց ոչ-ոքի՝ 35-րդ քայլին։ Տիեզերագնացներն օգտագործում էին հատուկ մշակված շախմատի տախտակ, որի վրա խաղաքարերը պահվում էին հատուկ ակոսների և ամրացման համակարգի միջոցով, որպեսզի անկշռության պայմաններում չթռչեն։ Ներկայումս այդ շախմատի տախտակը պահվում է Մոսկվայի Կենտրոնական շախմատային ակումբի թանգարանում։

11. Շախմատային ժամացույց

Մինչև 19-րդ դարի կեսերը շախմատային պարտիաներն անցկացվում էին առանց ժամանակի սահմանափակման։ Խաղացողները երբեմն ժամերով մտածում էին մեկ քայլի շուրջ, ինչի պատճառով մրցակիցները պարզապես քնում էին, իսկ պարտիաները ձգվում էին մի քանի օր։ Իր ժամանակի ուժեղագույն շախմատիստներից մեկը՝ Հովարդ Ստաունտոնը, մի անգամ նույնիսկ պատրաստվում էր դատի տալ իր մրցակիցներին, որոնք, տախտակի շուրջ նրան հաղթելու հնարավորություն չունենալով, փորձում էին հաղթանակը կորզել՝ պարզապես անվերջ սպասման պարտադրանքով հյուծելով իրեն։ Այս բոլոր խնդիրներն անհետացան շախմատային ժամացույցի գյուտից հետո։ Առաջին մեխանիկական շախմատային ժամացույցը, որը լայն տարածում գտավ, օգտագործվել է 1883 թվականին Լոնդոնի միջազգային մրցաշարում։

12. Ամենաերկար պարտիան

Տեսականորեն շախմատային պարտիան կարող է տևել մի քանի հազար քայլ՝ կախված գործող կանոններից։ Գործնականում ամենաերկար պաշտոնական պարտիան խաղացվել է 1989 թվականին Բելգրադում՝ Իվան Նիկոլիչի և Գորան Արսովիչի միջև։ Այն տևել է 20 ժամ 15 րոպե և ավարտվել ոչ-ոքի՝ 269-րդ քայլին։ Հենց այս մենամարտից հետո ՖԻԴԵ-ն ներդրեց հիսուն քայլի կանոնն իր ժամանակակից տեսքով։ Նախկինում որոշ դիրքերում, օրինակ՝ «նավակը և փիղը ընդդեմ նավակի», թույլատրվում էր խաղը շարունակել ոչ թե 50, այլ մինչև 100 քայլ՝ առանց խաղաքար վերցնելու և զինվորի քայլի։

Ամփոփում

Որոշ գնահատականներով՝ մարդկանց մոտ 70%-ը կյանքում գոնե մեկ անգամ շախմատ է խաղացել, իսկ հարյուր միլիոնավոր մարդիկ շարունակում են զբաղվել շախմատով։ Թերևս հենց դրա շնորհիվ է, որ մեկուկես հազար տարի անց այս հնագույն խաղը ոչ միայն չի հնացել, այլև ժողովրդականության նոր ալիք է ձեռք բերել համացանցի, սթրիմների և «Թագուհու քայլը» (The Queen's Gambit) սերիալի շնորհիվ։

Կարդացեք նաև․ Շախմատային գերտերություն. 10 փաստ հայկական շախմատի մասին