Տիգրանաշեն. ի՞նչ է հայտնի Հայաստանի դիրքորոշման և Ադրբեջանին հնարավոր փոխանցման մասին
ԵՐԵՎԱՆ, 15 սեպտեմբերի․ /Նովոստի-Արմենիա/. Տիգրանաշենի թեման կրկին հայտնվել է Հայաստանի քաղաքական քննարկումների կենտրոնում՝ վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանի և «Ուժեղ Հայաստան» կուսակցության առաջնորդ Սամվել Կարապետյանի հայտարարություններից հետո։
Փաշինյանը հայտարարում է, որ տարածքը, որն ինքն անվանում է «Քյարքի», չի մտնում ՀՀ միջազգայնորեն ճանաչված 29 743 քառ. կմ-ի մեջ, մինչդեռ Կարապետյանը պնդում է, որ իշխանությունները մտադրված են Տիգրանաշենը փոխանցել Ադրբեջանին։
«Նովոստի-Արմենիա» գործակալությունը պարզում է, թե ինչ է հայտնի այս պահին և որ պնդումներն են հաստատվում հրապարակայնորեն հասանելի տվյալներով։
Ինչ է Տիգրանաշենը և ինչու են ոմանք այն անվանում «Քյարքի»
Գործող հայկական նորմատիվ փաստաթղթերում Տիգրանաշենը հանդես է գալիս որպես Արարատի մարզի բնակավայր՝ ներառված Արարատ համայնքի կազմում: Այն նաև հիշատակվում է սահմանամերձ բնակավայրերին վերաբերող պետական փաստաթղթերում։
Ադրբեջանական տեղանուններում բնակավայրն անվանում են Քյարքի։ Խորհրդային շրջանում այս տարածքն վարչականորեն պատկանում էր Նախիջևանի ՀԽՍՀ-ին և հանդիսանում էր Ադրբեջանական ԽՍՀ անկլավ՝ շրջապատված Հայկական ԽՍՀ տարածքով։
1990-ականների սկզբից Տիգրանաշենը գտնվում է Հայաստանի փաստացի վերահսկողության տակ։
Ընդ որում, փաստացի ու վարչական կառավարումը տարածքում և միջազգայնորեն ճանաչված պետական սահմանի անցկացման հարցը նույն բանը չեն։ Վերջինս դիտարկվում է Հայաստանի և Ադրբեջանի միջև սահմանազատման գործընթացի շրջանակում։
Ի՞նչ է ասում Փաշինյանը
Օգոստոսի 24-ին ներկայացնելով 2026–2031 թթ.-երի կառավարության ծրագիրը՝ Փաշինյանը հայտարարել էր, որ միջազգային հանրությունը ճանաչում է Հայաստանի տարածքային ամբողջականությունը նախկին Հայկական ԽՍՀ 29 743 քառ. կմ սահմաններում, իսկ հայ-ադրբեջանական սահմանազատման հիմքը 1991 թ.-ի Ալմա-Աթայի հռչակագիրն է։
Հաջորդ օրը վարչապետը հստակեցրել է, որ, ըստ իր դիրքորոշման, նախկին ադրբեջանական անկլավները այդ 29 743 քառ. կմ-ի մեջ չեն մտնում, մինչդեռ հայկական Արծվաշեն անկլավը մտնում է։
Սեպտեմբերի 11-ին Փաշինյանը կրկին հայտարարել է, որ Քյարքին Հայաստանի միջազգայնորեն ճանաչված տարածքի մաս ճանաչելը կնշանակեր հրաժարվել 29 743 քառ. կմ երկրի տարածքի հայեցակարգից։
«Եթե որևէ մեկը ասում է, որ Քյարքին Հայաստանի մեջ է, նշանակում է, որ ասում են՝ Հայաստանի տարածքը 29,743 քառակուսի կիլոմետր չէ, այլ, ասենք, 29,750 է, սա նշանակում է պատերազմ հայտարարել», - հայտարարել է Փաշինյանը։
Ընդ որում, վարչապետը տարբերակել է տարածքի իրավական գնահատականը և անկլավների հարցի լուծման գործնական մեխանիզմը՝ նշելով, որ վերջինս դեռ պետք է որոշվի։
Կա՞ արդյոք Տիգրանաշենը Ադրբեջանին փոխանցելու որոշում
Մինչև 2026 թ.-ի սեպտեմբերի 14-ը Հայաստանի և Ադրբեջանի միջև Տիգրանաշենի փոխանցման վերաբերյալ համաձայնեցված որոշման մասին հանրային հաստատված տվյալներ չկան։
Սեպտեմբերի 11-ին Փաշինյանը հայտարարել էր, որ կողմերի միջև անկլավների հարցի գործնական լուծման շուրջ պայմանավորվածություններ ձեռք չեն բերվել։ «Այս հարցի շուրջ այս պահին որևէ պայմանավորվածություն չկա և չի եղել», - ասել է նա։
Հրապարակված չեն նաև Տիգրանաշենի շրջանում ապագա սահմանի՝ կողմերի միջև համաձայնեցված կոորդինատները կամ հարցի լուծման կոնկրետ մեխանիզմ սահմանող երկկողմ փաստաթուղթը։
Միևնույն ժամանակ, անկլավների և էքսկլավների թեման պաշտոնապես մտնում է հետագա սահմանազատման օրակարգ։ 2024 թ.-ի ապրիլի 19-ին Հայաստանի և Ադրբեջանի հանձնաժողովները համաձայնել են համապատասխան կանոնակարգի հաստատումից հետո շարունակել սահմանի մնացած հատվածների սահմանազատումը, ներառյալ անկլավների և էքսկլավների հարցերի դիտարկումը։
Այսպիսով, հանրային տվյալները չեն հաստատում այն պնդումը, որ Տիգրանաշենի փոխանցումն արդեն համաձայնեցված է, սակայն տարածքի հարցն ինքնին մտնում է սահմանազատման հետագա գործընթացի մեջ։
Ինչի՞ վրա է հիմնված սահմանազատման գործընթացը
Հայաստանն ու Ադրբեջանը պայմանավորվել են սահմանազատումն իրականացնել 1991 թ.-ի Ալմա-Աթայի հռչակագրի հիման վրա։ Այս մոտեցումը նախատեսում է ԽՍՀՄ միութենական հանրապետությունների նախկին վարչական սահմանների ճանաչումը որպես անկախ պետությունների պետական սահմաններ։
2024 թ.-ին Տավուշ-Ղազախ հատվածում սահմանազատման առաջին գործնական փուլի ընթացքում կողմերն օգտագործել են ԽՍՀՄ ԶՈՒ Գլխավոր շտաբի 1976 թ.-ի տեղագրական քարտեզը, որն անցել էր 1979 թ.-ի հերթապահության ընթացակարգը։
Փաշինյանը հայտարարել էր, որ գործընթացի խնդիրը ոչ թե նոր սահման ստեղծելն է, այլ ԽՍՀՄ փլուզման պահին իրավական նշանակություն ունեցած գծի վերականգնումը։
Սակայն 2024 թ.-ին կոնկրետ հատվածում այս քարտեզի օգտագործումն ինքնին չի նշանակում, որ այլ հատվածներում, ներառյալ Տիգրանաշենի շրջանում, արդեն համաձայնեցված են տարածքային հարցերի լուծման կոորդինատները կամ մեխանիզմները։
2026 թ.-ի ապրիլին հանձնաժողովները շարունակել են համաձայնեցնել տեխնիկական փաստաթղթերը, ներառյալ փորձագիտական խմբերի աշխատանքային կարգը, սահմանազատման քարտեզի պատրաստումը և սահմանազատման արդյունքների ձևակերպումը։
Ի՞նչ է ասում Սամվել Կարապետյանը
Սեպտեմբերի 11-ին «Ուժեղ Հայաստան» կուսակցության առաջնորդ, «Տաշիր» -ի նախագահ Սամվել Կարապետյանը հայտարարել է, որ, իր կարծիքով, Փաշինյանը մտադրված է Տիգրանաշենը ճանաչել «ապօրինի գույք» և այն փոխանցել այլ պետության։
«Մենք թույլ չենք տա դա», - ասել է Կարապետյանը։
Նա նաև հայտնել է, որ իր քաղաքական ուժը մշակում է Տիգրանաշենի շրջանի զարգացման ծրագրեր, ներառյալ զբոսաշրջային կենտրոնի և տարբեր արտադրությունների ստեղծումը, որպեսզի բնակիչները չլքեն տարածքը։
Կարապետյանը հայտարարել է նաև, որ իր թիմը «սահմանազատման ծրագիր չունի», այլ ունի «մեր տարածքների վերադարձի ծրագիր»։
Ինչու է Փաշինյանը ասում՝ «Տիգրանաշենը եղել է և կլինի»
Սեպտեմբերի 11-ին Փաշինյանը հայտարարել է, որ Արարատ խոշորացված համայնքում Տիգրանաշեն բնակավայրը «եղել է և կլինի»՝ հավելելով. «Թե ինչ սահմաններում և կոնկրետ որտեղ՝ դա արդեն բոլորովին այլ հարց է»։
Սահմանի կոնկրետ անցկացումը նա կապել է սահմանազատման շրջանակում ապագա որոշումների հետ։
Այս հայտարարությունից չի բխում, որ բնակավայրն ինքը պետք է անհետանա։ Միևնույն ժամանակ, այն չի պարունակում սահմանազատման գործընթացի ավարտից հետո տարածքի ներկայիս կոնֆիգուրացիայի պահպանման երաշխիք։
Ի՞նչ է հայտնի այս պահին
Մինչև 2026 թ.-ի սեպտեմբերի 14-ը Տիգրանաշենը գտնվում է Հայաստանի փաստացի վերահսկողության տակ և հայկական պետական փաստաթղթերում հանդես է գալիս որպես երկրի բնակավայր։
Փաշինյանն իր հերթին հայտարարում է, որ նախկին Քյարքիի անկլավի տարածքը չի մտնում Հայաստանի միջազգայնորեն ճանաչված 29 743 քառ. կմ-ի մեջ, մինչդեռ Արծվաշենը մտնում է։
Հայաստանն ու Ադրբեջանը պայմանավորվել են անկլավների և էքսկլավների հարցերը դիտարկել հետագա սահմանազատման շրջանակում, սակայն Տիգրանաշենի վերաբերյալ կոնկրետ պայմանավորվածության մասին հրապարակայնորեն չի հայտարարվել։
Հրապարակված չեն նաև այս հատվածում սահմանի՝ կողմերի միջև համաձայնեցված կոորդինատները կամ հարցի լուծման մեխանիզմը սահմանող փաստաթուղթը։
Այսպիսով, հանրային հասանելի պաշտոնական տվյալները չեն հաստատում, որ Տիգրանաշենի փոխանցումն Ադրբեջանին արդեն համաձայնեցված է։ Միաժամանակ, նախկին անկլավների և էքսկլավների հարցը շարունակում է մնալ հայ-ադրբեջանական սահմանազատման օրակարգի մաս։
