Դժվար թե գտնվի մի խելամիտ պետություն, որը շահագրգռված լինի Ղարաբաղում ռազմական գործողությունների վերսկսմամբ

Չեմ կիսում ծայրահեղական գնահատականները՝ ոչ չափազանցված ակնկալիքները Հայաստանի և Ադրբեջանի նախագահների յուրաքանչյուր հանդիպումից առաջ, ոչ էլ այդ անիրագործելի հույսերից բխած հառաչանքներն ու ամեն ինչ սկզբից սկսելու տենդագին կոչերը, չգիտես, թե ինչպես, բայց գրեթե զրոյից: Գլխավոր խնդիրների շուրջ կողմերի այդքան բևեռացված դիրքորոշումների դեպքում դժվար է նույնիսկ դանդաղ, բայց կանոնավոր առաջընթաց ակնկալել ղարաբաղյան բանակցություններում: Սակայն պետք էլ չի խուճապի մատնվել, երբ ակնհայտ են խոչընդոտներն ու արգելքներն այդ ճանապարհին: Եթե սա հարավային հոգեկերտվածքն է, ապա պետք են նաև ձմեռվա սառնամանիքները: Այո, մեծ դժվարություններն ակնհայտ են, բայց կախարդական միջոցներ չկան, և, որքան էլ դժվար լինի ընթացքը, անհրաժեշտ է շարունակել բանակցությունները: Անշուշտ, կարելի է թեթևացնել սկզբունքների համաձայնեցումը և համաձայնության գալը, բայց դա կախված է ավելի շատ կողմերից, քան միջնորդներից: Բացարձակապես պարզ է, որ Երևանի առաջարկած ուժի չկիրառման մասին համաձայնագիրը կարագացներ վիճելի հարցերի լուծումը, բայց Բաքուն չի ցանկանում դա:

Լեռնային Ղարաբաղի կարգավիճակի փոխարեն Իլհամ Ալիևը թիվ մեկ խնդիր է համարում յոթ շրջանների վերադարձն Ադրբեջանին: Բայց նրա սպառնալիքները հայերին չեն զրկում Ղարաբաղի շուրջ անվտանգության գոտի պահելու առիթից: Բաքվում փաստացիորեն արգելված է «խորանալ» այն հարցում, թե ո՞վ երկարաձգեց պատերազմը մինչև 1994 թվականի մայիսը և բազմաթիվ հողերի կորուստը: Ամեն որդի չէ, որ կարող է ընդունել հոր սխալները, առավել ևս, իշխանության ղեկին լինելու դեպքում:

«Նովոստի-Արմենիա». Ինչպե՞ս, ըստ Ձեզ, կարելի է համատեղել ազգերի ինքնորոշման իրավունքը և տարածքային ամբողջականության սկզբունքը:

Վ.Կազիմիրով. Այս երկու սկզբունքները ծայրահեղ կարևոր եմ համարում, թեև տարբեր դրանք տարբեր ուղղվածություն ունեն: Դրանք տարբեր ոլորտների համար են՝ առաջինը պետության ներքին գործերի համար է, երկրորդը՝ միջպետական հարաբերությունների: Ցավոք, ոմանք չեն տարբերում այդ սկզբունքների կիրառման ոլորտները, իսկ մյուսներն էլ ոչ առանց շահադիտության խառնաշփոթ են մտցնում:

Միաժամանակ յուրաքանչյուր սկզբունք ամենևին էլ բացարձակ արժեք չէ: Չէ՞ որ մենք դրանք դիտարկում ենք ոչ թե վերացականության մեջ, այլ պատմական, աշխարհագրական և այլ հանգամանքների պրիզմայով: Կարո՞ղ են, արդյոք, այդ սկզբունքները նմանապես գործուն լինել ինչպես սովորական պայմաններում, այնպես էլ միջազգային կյանքի այնպիսի տեկտոնիկ երևույթների դեպքում, ինչպես պետությունների և նույնիսկ գերտերության փլուզումը, առավել ևս հենց իր տարածաշրջանում: Պարզ է, որ պայմանները միանգամայն տարբեր են: Դարաշրջանից, տարածաշրջանից և մի շարք այլ կոնկրետ պայմաններից էլ կախված են այդ սկզբունքներից յուրաքանչյուրի կիրառումն ու գործուն լինելը:

Եթե տարածքային ամբողջականության սկզբունքը գործեր նաև ներքաղաքական տեսանկյունից բացարձակ ուժով, ինչպես ճգնում են ներկայացնել Բաքվում, ապա, ինչպե՞ս կարող էին փլուզվել ԽՍՀՄ-ն ու Հարավսլավիան: Բոլորովին ակնհայտ է, որ այս ոլորտում, այս դարաշրջանում ու այս տարածաշրջանում զգալիորեն գործուն է բոլորովին այլ գործոն: Չի կարելի մի արշինով չափել բոլոր մայրցամաքներն ու տարբեր տասնամյակները: Կոնկրետ հանգամանքների հաշվի առնելն անաչառության օրենքն է:

«Նովոստի-Արմենիա». Խնդրի կարգավորման առաջարկված սկզբունքներից մեկը Ղարաբաղի կարգավիճակի սահմանումն է ժողովրդի իրավաբանորեն պարտադրող կամարտահայտման ճանապարհով: Ըստ Ձեզ, ինչպիսի՞ն պետք է լինի հանրաքվեի անցկացման մեխանիզմը, այլ կերպ ասած, ո՞վ պետք է դրան մասնակցի:

Վ.Կազիմիրով. Անշուշտ, Լեռնային Ղարաբաղի բնակչությունը, իսկ ավելի ճիշտ, ընտրողները, ներառյալ մինչև 1988 թվականն այնտեղ ապրած ադրբեջանցիները (միջազգային փորձը ցույց է տալիս, որ անկախության կամ այլ կարգավիճակի օգտին քվեարկել են Քվեբեկը, այլ ոչ ողջ Կանադան, Էրիթրեան, ոչ թե Եթովպիան, Կատալոնիան, և ոչ Իսպանիան և այլն): Բայց պետք է իրատես լինել՝ նկատի առնել, որ ադրբեջանցիների վերադարձը Լեռնային Ղարաբաղ մինչև քվեարկությունը կապված է մեծ ռիսկերի հետ և նույնիսկ կարող է ձախողել քվեարկությունը: Նրանք պետք է Ղարաբաղ վերադառնալու իրավունք ունենան, երբ արդեն պարզ լինի, թե ինչ իշխանություն է այնտեղ: Բայց միաժամանակ նրանք պետք է ձայնի իրավունք ունենան: Չէ՞ որ Ադրբեջանում ընտրությունների ժամանակ մի անգամ չէ, որ ընտրատեղամասեր են ստեղծվել նաև Լեռնային Ղարաբաղի նախկին բնակիչների համար:
 
Այդ փորձը կարող է կիրառվել քվեարկության նրանց «հեռահար» մասնակցության համար: Իհարկե, անհրաժեշտ է համաձայնեցնել կամարտահայտման բոլոր պայմանները, ներառյալ ցանկացած ընտրության իրական ազատության ապահովումը, ոչ թե «վզակապով» քվեարկության ծաղրանկար ստեղծել: Բայց առայժմ չեմ հավատում, Բաքուն իսկապես կկատարի նման կամարտահայտման անցկացման պարտավորությունները, այդ պատճառով չի կարելի «վաղվան» թողնել կամարտահայտման ժամկետի և պայմանների հստակեցումը՝ սա հենց համաձայնագրի անբաժան մասն է:

«Նովոստի-Արմենիա». Ղարաբաղյան հակամարտության կողմերին վստահության քայլեր պե՞տք են:

Վ.Կազիմիրով. Վստահության քայլերը, անկասկած, պետք են և օգտակար, բայց այստեղ իդեալիզմը չի օգնի՝ պետք է դրանց զուտ իրատեսորեն մոտենալ: Դրանց կիրառման համար նախևառաջ պետք է մաքրել շինհրապարակն անցյալի աղբից: Իմ կարծիքով, միջնորդները պետք է բարձրացնեն պահանջները կողմերի նկատմամբ պաշտոնապես ընդունած պարտավորությունների կատարման հարցում:

Նրանք գիտեն, որ առայժմ գրեթե ուշադրություն չեն դարձնում նրան, որ նրանցից մեկը վաղուց խախտում է իր ստանձնած պարտավորությունները: Պատերազմի տարիներին կողմը չորս անգամ տապալել է ժամանակավոր հրադադարի ռեժիմները, անդորրի ժամանակ հրաժարվեցին շփման գծից զորքերի բաժանման երկու տարբերակներից, չի ընդունում 1994 թվականի հրադադարի մասին համաձայնագրի անժամկետայնությունը, անտեսում է 1995 թվականի հրադադարի ռեժիմի ամրապնդման մասին համաձայնագիրը: Ես այս ամենը, չնայած իր պաշտոնատար և լիազորված անձանց ստորագրությունների: Բայց այս ամենի մասին լռում են:

Նրանից հարցնելու փոխարեն համանախագահները խոսում են վստահության քայլերի անհրաժեշտության և հրադադարի ռեժիմի ամրապնդման լրացուցիչ քայլերի մասին: Ի՞նչ վստահության մասին է խոսքը, եթե կողմը վաղուց գործով ցույց է տվել, որ արժանի չէ դրան:

Այս ամենը երևում է ինչպես անցյալում, այնպես էլ  իր կնիքն է դնում ապագայի վրա: Ենթադրենք, որ կարգավորման սկզբունքների վերաբերյալ տանջալի բանակցություններից հետո, այնուամենայնիվ, համաձայնագիր կստորագրվի, որ կոչում են խաղաղ /թեև ոչ ոք պատերազմ չի հայտարարել, և ավելի լավ կլիներ, որ այն կոչեին զինված հակամարտության դադարեցման համաձայնագիր/: Իսկ արդյո՞ք, այն կկատարվի: Կա արդյո՞ք համոզվածություն: Սա արդյունավետ աշխատանք է պահանջում, արդեն այժմ (թեև արդեն մի քիչ ուշ է), ոչ թե այն ժամանակ, երբ կբացահայտվի կողմերի կամ կողմերից մեկի նույն ոչ պարտադիր լինելը:

Մինչդեռ արդարացված մտահոգություն կա, որ ոչ ամեն ինչ կպահպանվի և կկատարվի: Առայժմ հնարավոր չէ հավատալ, որ սահուն կանցնի Լեռնային Ղարաբաղի վերջնական կարգավիճակի որոշումը: Արդեն հիմա պարզ է, որ Բաքուն կանի հնարավոր ամենը և նույնիսկ ավելին, որպեսզի սկզբում ձգձգի, իսկ այնուհետև նաև տապալի «իրավաբանորեն պարտադրող կամարտահայտությունը»:

«Նովոստի-Արմենիա». Չե՞ք կարծում, որ Ռուսաստանը, որի շնորհիվ ստորագրվեց հրադադարի համաձայնագիրը, որոշակի բարոյական պարտավորություններ ունի հակամարտության գոտում ռազմական գործողություններ թույլ չտալու նկատմամբ:

Վ.Կազիմիրով. Ռուսաստանը, ինչպես և բազմաթիվ պետություններ, ներառյալ ԵԱՀԿ ՄԽ համանախագահները, միանշանակ հերքում է ռազմական գործողությունների վերսկսումը: Դմիտրի Մեդվեդևը դեկտեմբերի մեկին Աստանայում ընդգծեց հակամարտությունների կարգավորման հարցում ռազմական ուժի կիրառման անընդունելի լինելը: Դրա համար չէինք տարիներ շարունակ պայքարում Ղարաբաղի անդորրի համար, որ հանգիստ նայենք արյունոտ նոր ավանտյուրաներին: Սա պարզից պարզ է և մեկնաբանությունների կարիք չունի:

Բայց նմանատիպ «բարոյական պարտավորություններ» ունի նաև ԵԱՀԿ-ն, և միջազգային հանրությունն ընդհանուր առմամբ: Ավելին, կարելի է ասել, որ հրադադարի հետ կապ չունեցող պետությունները պարտավոր են փոխհատուցել դա ռազմական գործողությունների վերսկսման անընդունելիության հարցում ունեցած ավանդով:

«Նովոստի-Արմենիա». Ինչպիսի՞ն է ընդհանուր առմամբ ռազմական գործողությունների վերսկսման հավանականությունը: Կան, արդյո՞ք, նման սցենարով շահագրգռված ուժեր, այդ թվում՝ տարածաշրջանից դուրս:

Վ.Կազիմիրով. Դժվար թե Ղարաբաղում ռազմական գործողությունների վերսկսմամբ շահագրգռված խելամիտ պետություն գտնվի: Նույնիսկ Ադրբեջանը շահագրգռված չէ դրանով: Իհարկե, այստեղ խոսում եմ ժողովրդի և նույնիսկ հենց պետության օբյեկտիվ շահերի, և ոչ թե նրա իշխող վերնախավում ավանտյուրիզմի դրսևորումների մասին: Ադրբեջանական ժողովրդին ռազմական ավանտյուրան լավ բան չի տա: Լրացնելով անցյալի բացասական էջերը՝ նա կթունավորեր հարևան պետությունների միջև հարաբերությունները: Իսկ հաշվի առնելով Անդրկովկասի աճող նշանակությունն աշխարհի քարտեզի վրա միջազգային ծանր հետևանքներ կունենար և ամենևին էլ ոչ ադրբեջանցիների օգտին:

Ենթադրում եմ, որ Իլհամ Ալիևը քաջ գիտակցում է դա, բայց դիտավորությամբ ամեն կերպ դրամատիկ է դարձնում դրությունը և սպառնալիքներ ցանում, որպեսզի վախեցնի միջազգային հանրությանը և զիջումների հասնի հայերի կողմից առանց փոխադարձ զիջումների: Բաքվի խոսքերն այն մասին, թե համբերությունն անսահման չէ, կարելի էր տարածել այն բոլոր ժամանակահատվածների վրա, երբ նա ինքն էր ձգձգում խնդրի կարգավորումը Ղարաբաղում, և ոչ թե հայերը: Չէ որ ինչ-որ մեկն էլ էր ձգձգում պատերազմը՝ կամա թե ակամա նպաստելով բռնազավթման ընդլայնմանը:

Դժվար հավանական է ռազմական գործողությունների լայնամասշտաբ վերսկսումը, բայց ժամանակ առ ժամանակ հնարավոր են վտանգավոր միջադեպեր, դրանց ընդլայնում և լարվածության ավելացման այլ միջոցներ: Արդյո՞ք, բնութագրող չէ այն, որ Բաքուն բառացիորեն ամեն օր հանդիմանում է հայերին հրադադարի ռեժիմի խախտման համար, բայց արդեն երկար տարիներ միջադեպերի վերացման միջոցներ չի առաջարկում: Եթե դա նրան այդքան մտահոգում է, ապա ու՞ր են առաջարկությունները: Միևնույն ժամանակ Բաքուն մի ձայն անգամ չի հանում Երևանի և Ստեփանակերտի՝ 1995 թվականի փետրվարի համաձայնագրի կատարման վերաբերյալ առաջարկներին ի պատասխան: Սա արդեն բավական է դատելու համար, թե ով ով է:

«Նովոստի-Արմենիա». Ռուսաստանը վերջին ժամանակներում ավելի ակտիվ է աշխատում մյուս համանախագահներից հակամարտության կարգավորման ուղղությամբ: Կարելի՞ է պնդել, որ ռուսական կողմի առաջատար դիրքերն այս գործընթացում ավելի արդյունավետ են:

Վ.Կազիմիրով. Ռուսաստանի այս աշխատանքը համաձայնեցվում է ԵԱՀԿ ՄԽ մյուս համանախագահների հետ: Կասկածում եմ, թե ԱՄՆ-ն ու Ֆրանսիան կկարողանային ապահովել Հիլարի Քլինթոնի և Բեռնար Քուշների կամ Միշել Ալյո Մարիի անձնական մասնակցությունը հանդիպումների մի հոծ շարքին, որոնք Դմիտրի Մեդվեդևի հանձնարարականով Սերգեյ Լավրովն անցկացրեց վերջին ամիսներին Հայաստանի և Ադրբեջանի արտգործնախարարների հետ: Բացի այդ, Լավրովը տեղեկացնում էր ԵԱՀԿ ՄԽ համանախագահներին հանդիպումների արդյունքների մասին: Պարզապես Ղարաբաղյան հակամարտությունը Ռուսաստանի համար ավելի է (և ավելի ցավոտ, և ավելի անհանդուրժողական է), քան մի շարք այլ պետությունների համար:

«Նովոստի-Արմենիա». Ինչպե՞ս եք վերաբերվում նման խնդիրների լուծման միասնական չափանիշների մշակման հնարավորությանը:  

Վ.Կազիմիրով. Անկասկած, դրական, և ոչ միայն այն պատճառով, որ այդ խնդիրը դրվել է Աստանայում Ռուսաստանի նախագահի կողմից: Դա բխում է ժամանակակից միջազգային հակամարտությունների, այդ թվում՝ ղարաբաղյան խնդրի հանգուցալուծման վերաբերյալ միջնորդական աշխատանքի բազմաթիվ դասերից:

«Նովոստի-Արմենիա». Վերջերս «Ժառանգություն» հայկական ընդդիմադիր կուսակցությունը հանդես եկավ Ղարաբաղի անկախության ճանաչման օրենսդրական նախաձեռնությամբ: Ւ՞նչ եք կարծում, արդյունավետ կլինի՞ Ղարաբաղի միակողմանի ճանաչումը Հայաստանի կողմից:

Վ.Կազիմիրով. Դա պետք է քննարկեն իրենք հայերն ինչպես Երևանում, այնպես էլ Ստեփանակերտում: Պարզ է միայն, որ նրանք պետք է կշռեն և դրական, և բացասական կողմերը, ինչպես նաև նման քայլի յուրաքանչյուր ակնթարթի առանձնահատկությունը: Ես անձամբ ավելի արդիական եմ համարում վստահաբար ցույց տալ, որ առանց Լեռնային Ղարաբաղի ինքնուրույն դերի չի կարելի վճռել նրա ճակատագիրը:
 
«Նովոստի-Արմենիա». Արդյո՞ք հավանական եք համարում կողմերի պարտադրումը ինչ-որ որոշումների գերտերությունների կողմից միասնական դիրքորոշումների մշակման դեպքում:

Վ.Կազիմիրով. Այո, բայց ամենավատ տարբերակի՝ ռազմական գործողությունների դեպքում, որոնք ակնհայտորեն կսպառնային տարածաշրջանի խաղաղությանն ու կայունությանը, իսկ դրա համար գոյություն ունի ՄԱԿ-ի Կանոնադրության  7-րդ գլուխը: Քայլեր անհրաժեշտ կլինեին դրանց անհապաղ կասեցման համար: Իհարկե, ոչ թե ուժով, առավել ևս, ոչ միանգամից, սկզբում պետք է անել ամեն ինչ՝ դրանք համալիր այլ միջոցներով կանխելու համար: Բացի այդ, ի տարբերություն Ակվիլայում և Մուսկոկում Ռուսաստանի, ԱՄՆ և Ֆրանսիայի Լեռնային Ղարաբաղի նախագահների արած հայտարարությունների, Աստանայում այդ երկրների պատվիրակությունների ղեկավարների կողմից Ադրբեջանի և Հայաստանի նախագահների հետ միասին ընդունած փաստաթուղթը ժամանակին է հիշեցնում նաև ՄԱԿ-ի Կանոնադրության մասին: -0-