433.52
7.69
409.64
+21
Եղանակը Երևանում
Հայ

Թուրք «Շերլոկ Հոլմսը» Հայոց ցեղասպանության անհերքելի ապացույց է գտել

14:43
24 Ապրիլի 2017

ԵՐԵՎԱՆ, 24 ապրիլի. /Նովոստի–Արմենիա/. Թուրք պատմաբան Թաներ Աքչամը, ով առաջիններից մեկն է ճանաչել Հայոց ցեղասպանությունը, գտել է ցեղասպանության անհերքելի ապացույց, որը «ծխացող ատրճանակ» է անվանել։

Անհերքելի ապացույցը գտնվել է

Ինչպես նշվում է The News York Times–ի հոդվածում, Թուրքիան ավելի քան մեկ դար ժխտում է իր մասնակցությունը 1915 թ.–ին հայերի սպանությունների կազմակերպման մեջ, որոնք պատմաբանները ցեղասպանություն են անվանում։ Թուրքիան իր ժխտումը պատճառաբանում է այն փաստով, անհնար է գտնել հետպատերազմյան տրիբունալների փաստաթղթերի բնագրերը, որոնց ընթացքում դատապարտվել են ցեղասպանության կազմակերպիչները։

Աքչամը, ով աշխատում է ԱՄՆ–ի համալսարանում, կալանավորվելու սպառնալիքի պատճառով հեռացել է Թուրքիայից։ Դրանից հետո նա տասնյակ տարիներ ուսումնասիրել է Հայոց ցեղասպանության թեման` աշխարհով մեկ հավաքելով փաստաթղթեր, որպեսզի ապացուցի Թուրքիայի կապը սպանությունների հետ։ Նա հայտարարել է, որ Երուսաղեմի հայկական պատրիարքարանի արխիվում գտել է հեռագրի բնօրինակը, որտեղ զետեղված է տեղեկատվություն Հայոց ցեղասպանության հետ կապված դատավարությունների մասին։

«Մինչև վերջերս համարվում էր, որ «այս ծխացող ատրճանակը» կորած է», – նշել է Աքչամը, ով կարծում է, որ իր գտածոն «կցնցի աշխարհը» և հույս ունի, որ դրա շնորհիվ կվերացվի «ցեղասպանությունը ժխտողների պատի վերջին աղյուսը»։

Ինչպես է ամեն ինչ եղել

Պատմությունը սկսվում է 1915 թ.–ին Էրզրում թուրքական քաղաքում, որտեղ Օսմանյան կայսրության բարձրաստիճան պաշտոնյաները մշակում էին գաղտնի, կոդավորված հեռագիր, որը վերաբերում էր Արևելյան Անատոլիայում հայերի արտաքսման և սպանությունների մանրամասներին։ Պատմաբանը գտել է ևս մի հեռագիր` նման տեքստով։

Ավելի ուշ հեռագրի վերծանված պատճենն օգնեց մեղադրանք առաջադրել Հայոց ցեղասպանության կազմակերպիչներից մեկին` Բեխաեդդին Շաքիրին Օսմանյան կայսրության առաջնորդների կողմից 1,5 մլն հայերի սպանության համար։ Այս ոճրագործությունը ճանաչվեց XX դարի առաջին ցեղասպանությունը։

Հեռագրի հեղինակ Շաքիրը մինչ այդ արդեն հեռացել էր երկրից և հեռակա կարգով դատապարտվել մահապատժի։ Մի քանի տարի հետո նա սպանվեց հայ վրիժառուների կողմից Բեռլինի փողոցներից մեկում։

Սակայն ավելի ուշ բնօրինակ փաստաթղթերի և դատավարությունների արձանագրությունների մեծ մասը անհետացան։ Այսպիսով, հետազոտողները, որպես ապացույցներ, կարող էին օգտագործել միայն պաշտոնական օսմանյան թերթերի տեղեկությունները։

Հայոց ցեղասպանության «Շերլոկ Հոլմսը»

Աքչամը նշել է, որ քիչ է այն բանի հույսը, որ իր բացահայտումը միանգամից կփոխի իրավիճակը։ Նա պարզաբանել է, որ դա պայմանավորված է Թուրքիայի ժխտողական քաղաքականությամբ և նախագահ Ռեջեփ Թայիպ Էրդողանի ազգայնամոլ դիրքորոշմամբ։ Սակայն Աքչամն իր կյանքի գործն է համարում փաստ առ փաստ, փաստաթուղթ առ փաստաթուղ պայքարել այդ քաղաքականության դեմ։

«Ես խորապես վստահ եմ, որ ժողովրդավարությունն ու մարդու իրավունքները Թուրքիայում կարող են իրականություն դառնալ, եթե այդ երկիրը հաշտվի իր պատմության հետ և ճանաչի սեփական սխալները», – նշել է Աքչամը։

Նա կարծում է, որ այն քաոսը, որը հիմա տիրում է Միջին Արևելքում, համայնքների միջև վստահության բացակայության հետևանք է։

«Միջին Արևելքում անցյալն անցյալում չի մնացել։ Դա խաղաղության և կայունության ամենամեծ խոչընդոտն է», – նշել է Աքչամը։

Նյու Յորքում բնակվող պատմության պրոֆեսոր և Հայոց ցեղասպանության փորձագետ Էրիկ Դ. Վեյցը Աքչամին բնորոշել է որպես «Հայոց ցեղասպանության Շերլոկ Հոլմս»։

«Նա գտել է ամենակարևոր բանալին», – նշել է Վեյցը։

«Ծխացող ատրճանակի» պատմությունը

Առանձին պատմություն է այն ամենը, թե որտեղ է եղել այդ հեռագիրը այս բոլոր տարիներին, և ինչպես է Աքչամն այն գտել։ Երբ թուրք ազգայնամոլները 1922 թ.-ին փորձել են զավթել իշխանությունը, Ստամբուլի հայկական վերնախավը պահպանության նպատակով Անգլիա է ուղարկել 24 տուփ դատական արձանագրություն:

Այդ գրառումները պահպանվել են եպիսկոպոսի կողմից, ապա տեղափոխվել են Ֆրանսիա, ավելի ուշ` Երուսաղեմ: Այնտեղ դրանք պահվել են մինչև 1930 թ.-ը և ոչ այդքան հասկանալի պատճառնով գրեթե անհասանելի են եղել գիտնականների համար: Ինքը` Աքչամը, երկար տարիներ փորձում էր հասանելիություն ստանալ այդ հսկայական արխիվ, սակայն ապարդյուն։

Դրա փոխարեն նա Նյու Յորքում գտնում է Երուսաղեմի արխիվի ֆոտոպատճենները, որոնք պահվում էին հայ վանական Կրիկոր Գուերգուերյանի մոտ, ով վերապրել է ցեղասպանությունը: 1940-ականներին Կահիրեում ուսումնասիրելով ցեղասպանության պատմությունը` Գուերգուերյանը հանդիպել է թուրք նախկին դատավորի, ով նախագահել է հետպատերազմյան դատավարությունների ժամանակ: Դատավորը նրան հայտնել է, որ բազմաթիվ փաստաթղթեր պահվում են Երուսաղեմում, որտեղ էլ Գուերգուերյանը դրանք լուսանկարել է:

Սառցաբեկորի գագաթը

Պատմաբանների համար դատավարություններն այս տարիների ընթացքում հայտնաբերված ապացույցների միայն մի մասն են` ներառյալ դիվանագետների, միսիոներների և լրագրողների զեկույցները, ովքեր եղել են սպանությունների վկաներն ու որակել դրանք որպես ցեղասպանություն։

Թուրքիան արդեն երկար ժամանակ է չի ճանաչում «ցեղասպանություն» եզրույթը` հայտարարելով, որ հայերը, ինչպես և մուսուլման թուրքերը, տուժել են պատերազմի քաոսից: Պնդում են նաև, որ հայերը դավաճաններ էին և մտադիր էին աջակցել Ռուսաստանին` Օսմանյան կայսրության թշնամուն:

Դա Թուրքիայի ավանդական դիրքորոշումն է, որը ներշնչվում է դպրոցական տարիներից, և հասարակական կարծիքի ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս, որ թուրքերի մեծ մասը կիսում է այդ կարծիքը:

Նեբրասկայի համալսարանի պատմաբան և «Հեղափոխության մասին փշրված երազանքներ. ազատությունից մինչ բռնություն. ուշ Օսմանյան կայսրություն» գրքի հեղինակ Բեդրոս Տեր-Մաթոսյանը կարծում է, որ ապացույցները չեն կարող փոխել Հայոց ցեղասպանությունը ժխտողների դիրքորոշումը:

Հայոց ցեղասպանության պատմությունը

Պարբերականը հիշեցնում է, որ Հայոց ցեղասպանության զոհերի հիշատակը օրը նշվում է յուրաքանչյուր տարի ապրիլի 24-ին, երբ մի խումբ հայ մտավորականներ ձերբակալվել և տարհանվել են։ Դրանով սկիզբ է դրվել զանգվածային սպանություններին, դեպի սիրիական անապատ «մահվան երթին», մահապատիժներին և բռնաբարություններին:

Երկու տարի առաջ Ֆրանցիսկոս Պապը այդ սպանություններն անվանել է «ցեղասպանություն» և արժանացել բուռն քննադատության Թուրքիայի կողմից: Շատ երկրներ, այդ թվում` Ֆրանսիան, Գերմանիան և Հունաստանը, ճանաչել են ցեղասպանությունը, ինչն ամեն անգամ Թուրքիայի կողմից դիվանագիտական դիմադրության է բախվել:

ԱՄՆ-ն, սակայն, ցեղասպանությունը չի ճանաչել` վախենալով Թուրքիայի արձագանքից, որը ՆԱՏՕ-ի դաշնակիցն է և Միջին Արևելքում ահաբեկչությունների դեմ պայքարի գործընկերը: ԱՄՆ նախկին նախագահ Բարաք Օբաման օգտագործել է այդ եզրույթը, երբ նախագահի թեկնածու էր, սակայն չի արել դա պաշտոնը զբաղեցնելուց հետո:

Այս տարի մի քանի տասնյակ կոնգրեսականներ նամակ են ստորագրել` կոչ անելով նախագահ Դոնալդ Թրամփին ճանաչել ցեղասպանությունը: Սակայն դա քիչ հավանական է, հատկապես հաշվի առնելով, որ Թրամփը վերջերս շնորհավորել է Էրդողանին հանրաքվեում տարած հաղթանակի կապակցությամբ։–0–

Ծանոթացեք լուրերին առաջինն ու քննարկեք դրանք մեր Telegram-յան ալիքում

Partners News
ԱՌԿԱ գործակալություն
Բաժնի այլ նյութեր
14:14
16 Հունիսի 2022
Կրկնօրինակու՞մ, թե՞ ոգեշնչում. նամականիշերի եվրոպական մրցույթին ՀՀ–ի նամականիշի հեղինակները մեկնաբանել են գրագողության կասկածի հետ կապված սկանդալը
Կրկնօրինակու՞մ, թե՞ ոգեշնչում. նամականիշերի եվրոպական մրցույթին ՀՀ–ից ներկայացված նամականիշի հեղինակները մեկնաբանել են գրագողության կասկածի հետ կապված սկանդալը
14:44
04 Ապրիլի 2022
Ռազմական գործողությունների մեկնարկի և Արցախն ու Սյունիքն ամբողջությամբ կորցնելու ռիսկի մասին. քաղաքագետը մեկնաբանել է ստեղծված իրավիճակը
Ռազմական գործողությունների մեկնարկի և Արցախն ու Սյունիքն ամբողջությամբ կորցնելու ռիսկի մասին. քաղաքագետը մեկնաբանել է ստեղծված իրավիճակը
12:12
29 Հոկտեմբերի 2021
Թվային փոխակերպում. Ամերիաբանկն առաջինը Հայաստանում ներդնում է էկոհամակարգերի առցանց միջավայր
Ամերիաբանկը միակն է Հայաստանում, որը ստեղծել է թվային էկոհամակարգերի և լուծումների համախումբ
14:02
03 Օգոստոսի 2021
Հայաստանում արդեն շրջանառվում է COVID-19–ի «Դելտա» վտանգավոր շտամը.ի՞նչ է հայտնի նրա մասին
Հայաստանում արդեն շրջանառվում է COVID-19–ի «Դելտա» վտանգավոր շտամը. պատմում ենք նրա վտանգի և առանձնահատկությունների մասին
10:15
25 Հունիսի 2021
Կցանկանայինք զարգանալ, բայց տարածք չկա. Sevan Startup Summit 2021–ը չի կայանա, իշխանությունները տարածք չեն տրամադրել
Կցանկանայինք զարգանալ, բայց տարածք չկա. Sevan Startup Summit 2021–ը չի կայանա, իշխանությունները տարածք չեն տրամադրել
11:19
04 Հունիսի 2021
Թշնամու նշանառության տակ. ինչպե՞ս են ապրում տավուշցիներն Ադրբեջանի կողմից օկուպացիայի սպառնալիքի ներքո. «Նովոստի–Արմենիա»–ի ռեպորտաժը սահմանամերձ Տավուշից (ՖՈՏՈ, ՎԻԴԵՈ)
Թշնամու նշանառության տակ. ինչպե՞ս են ապրում տավուշցիներն Ադրբեջանի կողմից օկուպացիայի սպառնալիքի ներքո. «Նովոստի–Արմենիա»–ի ռեպորտաժը սահմանամերձ Տավուշից.ՖՈՏՈ, ՎԻԴԵՈ
14:17
25 Փետրվարի 2021
Արցախյան պատերազմ. հադրութցի փախստականների կյանքը պատերազմից առաջ և հետո. ԷՔՍԿԼՅՈՒԶԻՎ
Արցախյան պատերազմ. հադրութցի փախստականների կյանքը պատերազմից առաջ և հետո. ԷՔՍԿԼՅՈՒԶԻՎ
16:53
18 Նոյեմբերի 2020
Ի՞նչ է VPN–ը, ինչո՞ւ է այն հարկավոր
Ի՞նչ է VPN–ը, որ՞ն է դրա առավելությունը, ո՞վ կարող է դրանից օգտվել և ինչպե՞ս, պատասխանում ենք այս թեմայի վերաբերյալ բոլոր հիմնական հարցերին
14:48
27 Հոկտեմբերի 2020
Ձախողված ադրբեջանա–թուրքական բլիցկրիգ. այսօր լրանում է արցախյան երկրորդ պատերազմի մեկ ամիսը
Ձախողված ադրբեջանա–թուրքական բլիցկրիգ. այսօր լրանում է արցախյան երկրորդ պատերազմի մեկ ամիսը
18:24
13 Հոկտեմբերի 2020
Քաղաքական տեսաբան Մաքսիմ Յուսինը` Մոսկվայի դերակատարության մասին հայ–ադրբեջանական հակամարտության մեջ
Քաղաքական տեսաբան Մաքսիմ Յուսինը վերլուծում է Ղարաբաղում իրավիճակի սրման հարցում պաշտոնական Մոսկվայի դիրքորոշումը, ինչպես նաև այն, թե ով և ինչ է խանգարում հրադադարի հաստատմանը
21:47
10 Օգոստոսի 2020
Դարը որպես մեկ ակնթարթ և Թուրքիայի սինդրոմը. հայացք Սևրի պայմանագրին Հայաստանից
Դարը որպես մեկ ակնթարթ և Թուրքիայի սինդրոմը. հայացք Սևրի պայմանագրին Հայաստանից
09:30
27 Հուլիսի 2020
Ո՞րն է նպատակը․ Հայաստանում տարակուսանքի մեջ են ադրբեջանական բիզնեսի վնասը փոխհատուցելու հայազգի միլիարդատիրոջ որոշման պատճառով
Սոցցանցերի հայկական տիրույթում տարակուսանքով են ընդունել միլիարդատեր Սերգեյ Սարկիսովի՝ Մոսկվայում տեղի ունեցած դեպքերի հետևանքով տուժած ադրբեջանական բիզնեսին աջակցելու պատրաստակամությունը