Վեց տարի անց. 10 փաստ արցախյան 44-օրյա պատերազմի մասին

ԵՐԵՎԱՆ, 27 սեպտեմբերի․ /Նովոստի-Արմենիա/․      Այսօր լրանում է Արցախյան 44-օրյա պատերազմի մեկնարկի 6 տարին, որի հետևանքով 3 տարի անց տեղի ունեցավ Արցախի լիակատար հայաթափում։ Արցախի հայերը՝ ավելի քան 115 հազար մարդ, ստիպված եղան լքել իրենց պատմական հայրենիքը և տեղափոխվել Հայաստան։

«Նովոստի-Արմենիա» գործակալությունը ներկայացնում է հիմնական փաստերը պատերազմի, դրա հետևանքների և հաջորդող տարիների իրադարձությունների մասին։

1.    Պատերազմը սկսվել է սեպտեմբերի 27-ին

Լայնածավալ մարտական ​​գործողությունները սկսվել են 2020 թվականի սեպտեմբերի 27-ի առավոտյան։ Նույն օրը Հայաստանում հայտարարվեց ռազմական դրություն և ընդհանուր զորահավաք։

Մարտական ​​գործողությունները շարունակվեցին 44 օր և մղվեցին շփման գծի ողջ երկայնքով՝ հրետանի, հրթիռային համակարգերի, անօդաչու թռչող սարքերի և այլ զինվորական տեխնիկայի կիրառմամբ։

2.    Մարտական գործողությունները դադարեցվեցին եռակողմ հայտարարությունից հետո

2020 թվականի նոյեմբերի 9-ի լույս 10-ի գիշերը Հայաստանի վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանը, Ռուսաստանի նախագահ Վլադիմիր Պուտինը և Ադրբեջանի նախագահը ստորագրեցին եռակողմ հայտարարություն՝ նոյեմբերի 10-ի ժամը 00:00-ից կրակի և բոլոր ռազմական գործողությունների լիակատար դադարեցման մասին։

Փաստաթուղթը նախատեսում էր նաև Լեռնային Ղարաբաղում և Լաչինի միջանցքում՝ Արցախը Հայաստանի հետ կապող միակ ճանապարհի երկայնքով, 5 տարով ռուսական խաղաղապահ զորախմբի տեղակայում։

3.    Ադրբեջանի վերահսկողության տակ անցավ Արցախի մի մասը և հարակից յոթ շրջանները

44-օրյա պատերազմի հետևանքով Ադրբեջանի վերահսկողության տակ անցավ Արցախի տարածքի մի մասը, այդ թվում՝ Շուշին և Հադրութը, ինչպես նաև անվտանգության գոտին կազմող հարակից յոթ շրջանների տարածքները։

Այս տարածքների մի մասը գրավվել էր Ադրբեջանի կողմից մարտական ​​գործողությունների ընթացքում։ Աղդամի, Քարվաճառի և Լաչինի շրջանները փոխանցվել էին Ադրբեջանին՝ համաձայն 2020 թվականի նոյեմբերի 9-ի եռակողմ հայտարարության։

Արցախի մնացած մասը, ներառյալ Ստեփանակերտը, շարունակում էր գտնվել ԼՂՀ իշխանությունների փաստացի վերահսկողության տակ՝ ռուսական խաղաղապահ զորախմբի ներկայությամբ։

4.    Երեք տարի անց Ադրբեջանը հաստատեց իր վերահսկողությունն Արցախի մնացած մասի նկատմամբ

2023 թ.-ի սեպտեմբերի 19-ին Ադրբեջանը ռազմական գործողություն սկսեց Արցախում՝ Ստեփանակերտի և այլ բնակավայրերի հրթիռակոծությամբ։ Հայկական կողմի հաղորդումներով՝ կիրառվել են հրետանի, հրթիռային համակարգեր և անօդաչու թռչող սարքեր, հարվածներ են հասցվել նաև քաղաքացիական ենթակառուցվածքներին։

Սեպտեմբերի 20-ին ռուսական խաղաղապահ զորախմբի միջնորդությամբ ձեռք բերվեց հրադադարի համաձայնություն։ Այն մասնավորապես նախատեսում էր ԼՂՀ զինված կազմավորումների զինաթափում և ցրում ու ծանր տեխնիկայի դուրսբերում։

Դրանից հետո Ադրբեջանը հաստատեց իր վերահսկողությունն Արցախի մնացած տարածքի, այդ թվում՝ Ստեփանակերտի նկատմամբ։

2024 թ.-ի ապրիլին սկսվեց Լեռնային Ղարաբաղից ռուսական խաղաղապահ զորախմբի վաղաժամկետ դուրսբերումը։ 2024 թ.-ի հունիսի 12-ին ռուսական կողմը հայտնեց 2020 թ.-ի նոյեմբերից տարածաշրջանում գտնվող խաղաղապահների դուրսբերման ավարտի մասին։

5.    Արցախցիների հարկադիր տեղահանումը

2023 թ.-ի սեպտեմբերի 19–20-ի մարտական ​​գործողություններից հետո արցախցիները հարկադրաբար լքեցին Արցախը և տեղափոխվեցին Հայաստան։ Հայաստանի կառավարության տվյալներով՝ հաշվառվել և գրանցվել է ավելի քան 115 հազար արցախցի։

Պաշտոնական Երևանը բազմիցս տեղի ունեցածը որակել է որպես Լեռնային Ղարաբաղի էթնիկ զտում և հայաթափում։

6.    Պատերազմի հետևանքով զոհվել է 3 833 մարդ

Հայաստանի քննչական կոմիտեի՝ 2026 թ.-ի սեպտեմբերի 8-ին հրապարակված վերջին տվյալներով՝ 44-օրյա պատերազմի հետևանքով զոհվել է 3 833 մարդ՝ 3 755 զինծառայող և 78 քաղաքացիական անձ։

Բացի այդ, 191 մարդու գտնվելու վայրը մնում է անհայտ։ Նրանց թվում են 172 զինծառայող և 19 քաղաքացիական անձ։

7.    ՀՀ քննչական կոմիտեն քրեական գործեր է հարուցել Ադրբեջանի դեմ

Սկսած 2020 թ.-ի սեպտեմբերի 30-ից՝ Հայաստանի քննչական կոմիտեն մի շարք քրեական գործեր է հարուցել 44-օրյա պատերազմի հետ կապված։ Ադրբեջանի գործողությունները, որոնք դարձել են քննության առարկա, հայկական քննությունը որակել է որպես ագրեսիվ պատերազմի սանձազերծում ու վարում և միջազգային մարդասիրական իրավունքի նորմերի լուրջ խախտումներ։

Հայաստանի իրավապահ մարմինները հայտնում էին այդ քննությունների շրջանակում որպես մեղադրյալ ներգրավելու մասին շուրջ 40 անձի, այդ թվում՝ Ադրբեջանի ռազմաքաղաքական ղեկավարության բարձրաստիճան ներկայացուցիչների (առանց անունները նշելու), զինծառայողների, վարձկանների և ահաբեկչական խմբերի ղեկավարների։

8.    Հայաստանի չորս միջպետական ​​գանգատն Ադրբեջանի դեմ՝ ՄԻԵԴ-ում

2020 թ.-ի սեպտեմբերից մինչև 2022 թ.-ի մարտն ընկած ժամանակահատվածում Հայաստանը չորս միջպետական ​​գանգատ է ներկայացրել Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարան (ՄԻԵԴ) ընդդեմ Ադրբեջանի։ Դրանք կապված են 44-օրյա պատերազմի և հետագա իրադարձությունների հետ և պարունակում են Հայաստանի պնդումները քաղաքացիական բնակչության, ռազմագերիների և այլ պահվող անձանց իրավունքների խախտումների, բնակչության հարկադիր տեղահանման, ինչպես նաև հայկական մշակութային և կրոնական ժառանգության ոչնչացման ու վնասման մասին։ Առանձին գանգատներ վերաբերում են նաև հայ-ադրբեջանական սահմանին և Լեռնային Ղարաբաղի շուրջ տեղի ունեցած իրադարձություններին։

9.    Հայաստանի հայցերն ընդդեմ Ադրբեջանի ՄԱԿ-ի Արդարադատության միջազգային դատարանում

2021 թ.-ի սեպտեմբերի 16-ին Հայաստանը վարույթ է սկսել Ադրբեջանի դեմ ՄԱԿ-ի Արդարադատության միջազգային դատարանում՝ «Ռասայական խտրականության բոլոր ձևերի վերացման մասին» միջազգային կոնվենցիայի շրջանակում։

Հայցադիմումում Հայաստանը մեղադրանքներ է առաջադրել էթնիկ հայերի նկատմամբ խտրականության և նրանց իրավունքների խախտումների վերաբերյալ, այդ թվում՝ կապված 44-օրյա պատերազմի և դրա հետևանքների հետ։ Բարձրացված հարցերի թվում են ռազմագերիների և այլ պահվող անձանց նկատմամբ վերաբերմունքը, էթնիկ հայերի նկատմամբ ատելության սերմանումը, ինչպես նաև հայկական մշակութային ժառանգության ոչնչացումն ու վնասումը։

10.   Միջազգային կազմակերպությունները՝ Արցախում էթնիկ զտման մասին

Մի շարք միջազգային ինստիտուտներ և իրավապաշտպան կազմակերպություններ 2023 թ.-ին Արցախի հայ բնակչության զանգվածային տեղահանությունը որակել են որպես էթնիկ զտում կամ հայտարարել են դրա նշանների առկայության մասին։

Եվրոպական խորհրդարանը 2023 թ.-ի հոկտեմբերի 5-ի բանաձևում հայտարարել է, որ ստեղծված իրավիճակը ներկայացնում է էթնիկ զտում։ Եվրոպայի խորհրդի խորհրդարանական վեհաժողովն իր հերթին հայտարարել է պնդումների և «հիմնավոր կասկածների» մասին առ այն, որ տարածաշրջանի գրեթե ամբողջ հայ բնակչության զանգվածային տեղահանությունը ներկայացնում է էթնիկ զտում։

2024 թ.-ին փաստահավաք միջազգային առաքելությունը, որի մեջ մտան Freedom House-ը և վեց գործընկեր կազմակերպություններ, եզրակացրեց, որ Ադրբեջանի իշխանությունների գործողությունները համապատասխանում են էթնիկ զտման չափանիշներին՝ բնակչության հարկադիր տեղահանման կիրառմամբ։

Ցեղասպանության կանխարգելման Լեմկինի ինստիտուտը և «Քրիստոնեական համերաշխություն միջազգային» (Christian Solidarity International) կազմակերպությունը կիրառել են տեղի ունեցածի նույնիսկ ավելի խիստ գնահատականներ. երկու կազմակերպություններն էլ բնութագրել են Լեռնային Ղարաբաղի հայ բնակչության տեղահանությունը որպես էթնիկ զտում, իսկ Լեմկինի ինստիտուտը տեղի ունեցածը որակել է նաև որպես ցեղասպանություն։

Human Rights Watch-ը չի օգտագործել «էթնիկ զտում» տերմինը որպես իր սեփական որակում իրադարձությունների նկատմամբ, սակայն արձանագրել է ավելի քան 100 հազար էթնիկ հայերի՝ Լեռնային Ղարաբաղի գրեթե ամբողջ հայ բնակչության տեղահանությունը և մատնանշել է վախն ու անվստահության բացակայությունը՝ որպես զանգվածային հեռացման էական հանգամանքներ։