Դուդուկից մինչև լավաշ․ ինչո՞վ են առանձնանում հայկական ավանդույթները ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի ցանկում (ՖՈՏՈ)
ԵՐԵՎԱՆ, 17 հոկտեմբերի․ /Նովոստի–Արմենիա/․ Դուդուկի մեղեդին, քոչարիի պտույտները, թոնրից հանվող տաք լավաշը․ հայկական մշակույթի այս խորհրդանիշերը ծանոթ են շատերին։ Սակայն այս հայտնի հայկական ավանդույթների հետևում թաքնված են ուշագրավ մանրամասներ, որոնք բացահայտում են դրանց յուրահատկությունն ու պահպանման կարևորությունը։
Հոկտեմբերի 17-ի՝ Ոչ նյութական մշակութային ժառանգության միջազգային օրվա առիթով «Նովոստի–Արմենիա» գործակալությունը առանձնացրել է ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի ցանկում ընդգրկված հայկական արժեքների մասին մի քանի ուշագրավ փաստ՝ ցույց տալով, թե որ առանձնահատկությունների շնորհիվ են դրանք դառնում յուրահատուկ, ինչպես են փոխանցվել սերունդներին և ինչ է անհրաժեշտ, որպեսզի դրանք շարունակեն ապրել նաև այսօր։
Դուդուկի երաժշտությունը սովորաբար երկու կատարողի՞ց է բաղկացած
Հայկական դուդուկն ու դրա երաժշտությունը ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի ցանկում ընդգրկվել են 2008 թվականին։ Կազմակերպության նկարագրության համաձայն՝ ավանդական կատարումներում սովորաբար երկու երաժիշտ է մասնակցում։ Մեկ երաժիշտ կատարում է հիմնական մեղեդին, իսկ մյուսը շրջանաձև շնչառության տեխնիկայով պահում է շարունակական ուղեկցող հնչյունը։
ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ն առանձնացնում է դուդուկի չորս հիմնական տեսակ, որոնք տարբերվում են երկարությամբ՝ 28–40 սմ։ Գործիքի չափը պայմանավորում է դրա հնչողության առանձնահատկությունները և կիրառությունը․ օրինակ՝ 40 սմ երկարությամբ դուդուկը համարվում է սիրային երգերի համար առավել համապատասխան, իսկ ավելի փոքր դուդուկը սովորաբար ուղեկցում է պարերին։
Կազմակերպությունն անդրադարձել է նաև ավանդույթի պահպանման խնդիրներին՝ նշելով, որ վերջին տասնամյակներում դուդուկի երաժշտության տարածվածությունը նվազել է հատկապես գյուղական վայրերում։ Այն ավելի քիչ է հնչում ժողովրդական միջոցառումներում, իսկ պրոֆեսիոնալ կատարումները հաճախ տեղափոխվել են բեմ։
Քոչարիի ավանդույթը փոխանցվել է առանց ընդհատման
Քոչարին ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի ցանկում ընդգրկվել է 2017 թվականին։ Կազմակերպության նկարագրության ուշագրավ առանձնահատկություններից մեկն այն է, որ քոչարին ներկայացվում է որպես ավանդական պար, որի փոխանցման շղթան երբեք չի ընդհատվել, այսինքն այս պարը շարունակաբար փոխանցվել է սերնդեսերունդ։
Քոչարի սովորում և պարում են ընտանիքներում, ընկերական ու այլ խմբերում։ Պարի պահպանմանն ու տարածմանը նպաստում են նաև կրթական ծրագրերը։ Մասնավորապես, 2004 թվականից Հայաստանի հանրակրթական դպրոցներում ներդրվել է «Ժողովրդական երգ ու պար» առարկան։
ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ն կարևորում է նաև 2008 թվականից իրականացվող «Մեր պարերը և մենք» նախաձեռնությունը, որն օգնում է պահպանել և տարածել հայկական ավանդական պարերը։
Հայկական տառերն օգտագործվել են նաև որպես թվեր ու ծածկագրեր
Հայկական տառարվեստն ու դրա մշակութային արտահայտությունները ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի ցանկում ընդգրկվել են 2019 թվականին։ Կազմակերպության նկարագրության համաձայն՝ հայկական տառերն օգտագործվել են ոչ միայն գրավոր խոսքը փոխանցելու, այլև որպես թվեր, ծածկագրեր և հանելուկների բաղադրիչներ։
Տառարվեստն առանձնանում է զարդանախշերի բազմազանությամբ․ դրանք կարող են ունենալ հանգույցների, թռչունների, կենդանիների, մարդկանց ու երևակայական արարածների ձևեր։ Այս արվեստը կիրառվում է նաև գորգագործության, ասեղնագործության, քանդակագործության, ոսկերչության և այլ ոլորտներում։
Այս դեպքում պահպանվող ժառանգությունը միայն այբուբենը չէ, այլև տառերը գեղարվեստորեն ձևավորելու և տարբեր ոլորտներում կիրառելու ավանդույթը։
Լավաշի դեպքում ոչ նյութական մշակութային ժառանգություն է ճանաչվել ոչ միայն պատրաստի հացը
Հայկական լավաշի պատրաստման, նշանակության և մշակութային դրսևորումների ավանդույթը ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի ցանկում ընդգրկվել է 2014 թվականին։
Արժեքի նկարագրության մեջ կարևոր տեղ ունի պատրաստման գործընթացի սոցիալական կողմը։ Լավաշ թխելը հաճախ համատեղ աշխատանք է, որի ընթացքում հմտությունները փոխանցվում են ընտանիքի անդամներին ու համայնքի մյուս ներկայացուցիչներին։ Ավանդույթի մաս են նաև լավաշի հետ կապված սովորույթներն ու դրա կիրառությունը տարբեր արարողություններում։
Հետևաբար, մշակութային ժառանգության առարկան ոչ միայն պատրաստի հացն է, այլև դրա պատրաստման գիտելիքը, աշխատանքի կազմակերպման ձևը և այդ գործընթացի շուրջ ձևավորված սովորույթները։
Ինչպե՞ս է պահպանվում ոչ նյութական ժառանգությունը
ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի ցանկում ընդգրկվելը միայն մշակութային արժեքի ճանաչում չէ։ Ոչ նյութական ժառանգության պահպանման հիմքում նաև այն կրող մարդկանց, համայնքների և խմբերի դերն է, որոնք շարունակում են պահպանել ու փոխանցել այդ ժառանգությունը։
Դուդուկի երաժշտությունը, քոչարին, հայկական տառարվեստն ու լավաշ թխելու ավանդույթը տարբեր են, բայց դրանց միավորում է մեկ կարևոր հանգամանք․ ժառանգությունը շարունակում է ապրել այնքան ժամանակ, քանի դեռ այն կիրառվում է, փոխանցվում և պահպանվում մարդկանց առօրյայում։
