477.88
-0.42
573.6
-0.5
8.31
+0.05
+26
Եղանակը Երևանում
Հայ
ՏԵՂԵԿԱՆՔ. Հայաստանի և Թուրքիայի հարաբերությունների բարելավման պատմությունը և հիմնախնդիրը
16:01
23 Ապրիլի 2010

Հայաստանի նախագահ Սերժ Սարգսյանն իր հրամանագրով կասեցրեց երկրի խորհրդարանում հայ-թուրքական արձանագրությունների վավերացման գործընթացը։

Ստորև տեղեկանքի տեսքով տեղեկատվություն է ներկայացվում Հայաստանի և Թուրքիայի հարաբերությունների պատմության և դրանց կարգավորման հիմնախնդրի վերաբերյալ։

Հայ-թուրքական հարաբերությունների պատմությունը սկսվում է 9-րդ դարից, երբ օղուզ-թյուրքական ցեղերը Միջին Ասիայից սկսեցին ներթափանցել Անդրկովկաս։ X-XI դարերում այդ գործընաթացն ուժեղեցավ։ XI դարում Հայաստանը զավթեցին թուրք-սելջուկները, XIII դարում՝ թաթար-մոնղոլները։ XV դարից Հայաստանի տարածքն Օսմանյան կայսրության և Պարսկաստանի միջև պայքարի հարթակ դարձավ։ 1639 թվականին Հայաստանը բաժանվեց Օսմանյան Թուրքիայի (Արևմտյան Հայաստան) և Պարսկաստանի (Արևելյան Հայաստան) միջև։

Պետրոս I-ի պարստաստանյան արշավների պահից 1722-1723 թվականներին հայկական աշխարհազորը կանոնավոր կերպով մասնակցում էր Ռուսաստանի կողմից Պարսկաստանի և Թուրքիայի դեմ պատերազմներին։ 1801 թվականին Ալևելյան Հայաստանի մի մասը միացվեց Ռուսաստանին, իսկ 1826-1828 թվականների ռուս-պարսկական պատերազմից հետո Ռուսաստանի կազմում ընդգրկվեց ողջ Արևելյան Հայաստանը։ Ըստ 1878 թվականի Սան-Ստեֆանոյի խաղաղության մասին պայմանագրի՝ Թուրքիան Ռուսաստանին հանձնեց հայաբնակ Կարսի մարզը, բայց Հայաստանի մեծ մասը մնաց Թուրքիայի իշխանության ներքո, որի կառավարությունը ցեղասպան քաղաքականություն էր վարում՝ 1915 թվականին ոչնչացվեց ավելի քան 1,5 միլիոն հայ։ Լրիվ ոչնչացումից հայերին փրկեց ռուսական Կովկասյան բանակի առաջխաղացումը 1915-1916 թվականների Էրզրումի օպերացիայի ժամանակ։

1917 թվականի վերջին նախկին Ռուսական կայսրության հայկական տարածքներում իշխանության եկավ «Դաշնակցություն» կուսակցությունը, իսկ 1918 թվականի մայիսի 28-ին այդ հողերն անկախություն հռչակեցին։ 1920 թվականի հայ-թուրքական պատերազմի ընթացքում թուրքական զորքերը գրավեցին կովկասյան հանրապետության երկու երրորդը, բայց 1920 թվականի նոյեմբերին Հայաստան մտան Կարմիր բանակի զորամասերը։ Հայաստանում հաստատվեց խորհրդային իշխանություն, իսկ 1920 թվականի նոյեմբերի 29-ին ստեղծվեց Հայկական ԽՍՀ-ն։

1921 թվականի խորհրդա-թուրքական պայմանագրի համաձայն՝ Թուրքիային հանձնվեցին Կարսի մարզն ու մի շարք այլ շրջաններ։ 1922 թվակնի մարտի 12-ին Հայաստանն ընդգրկվեց Անդրկովկասյան դաշնության կազմում, որն իր հերթին դարձավ ԽՍՀՄ հերթական հատվածներից մեկը։ 1936թ. դեկտեմբերի 5-ին Հայաստանը ԽՍՀՄ կազմում դարձավ առանձին հանրապետություն:

ԽՍՀՄ փլուզումից հետո 1991 թվականի սեպտեմբերի 21-ին Հայաստանի Գերագույն խորհուրդը հանրապետությունն անկախ պետություն հռչակեց։ Ներկայումս Հայաստանի և Թուրքիայի միջև չկան դիվանագիտական հարաբերություններ, իսկ 1993-ից, պաշտոնական Անկարայի նախաձեռնությամբ, փակ է հայ-թուրքական սահմանը՝ Լեռնային Ղարաբաղի առնչությամբ Հայաստանի և Ադրբեջանի միջև հակամարտության պատճառով։

Թուրքիան մի շարք նախապայմաններ է առաջ քաշում, մասնավորապես, ղարաբաղյան հակամարտության կարգավորում՝ հօգուտ Ադրբեջանի, Հայաստանի կողմից Թուրքիայի սահմանների ճանաչում, Հայաստանի կողմից Օսմանյան կայսրությունում Հայոց ցեղասպանության միջազգային ճանաչման փորձից հրաժարում։

1915 թվականի Հայոց ցեղասպանությունը Հայաստանի և Թուրքիայի միջև հակասությունների գլխավոր կետն է։ Թուրքիան պնդում է, որ Հայոց ցեղասպանություն չի եղել, այլ միայն տեղի է ունեցել նրանց հարկադիր վերաբնակեցում։

Այդուհանդերձ, Հայոց ցեղասպանության փաստը ճանաչել են բազմաթիվ երկրներ, մասնավորապես, Ուրուգվայը, Լիտվան, Ռուսաստանը, Ֆրանսիան, Իտալիայի խորհրդարանի ստորին պալատը, Գերմանիան, Հոլանդիան, Սլովակիան, Շվեդիան, Շվեյցարիան, ԱՄՆ 42 նահանգներ, ինչպես նաև Հունաստանի, Կիպրոսի, Արգենտինայի, Բելգիայի, Ուելսի խորհրդարանները, Կանադայի խորհրդարանի համայնքների պալատը և Լեհաստանի սեյմը, Վատիկանը, Եվրախորհդարանը, Եկեղեցիների համաշխարհային խորհուրդը։

Երկկողմ հարաբերությունների հաստատման ևս մեկ կարևոր նախադրյալ է ղարաբաղյան հակամարտության կարգավորումը, որում Թուրքիան պաշտպանում է Ադրբեջանին։

1992 թվականից բանակցություններ են տարվում այդ հակամարտության խաղաղ կարգավորման վերաբերյալ ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի շրջանակներում, որի համանախագահներն են Ռուսաստանը, ԱՄՆ-ն և Ֆրանսիան։ Ադրբեջանը պնդում է, որ պահպանվի իր տարածքային ամբողջականությունը, իսկ Հայաստանը պաշտպանում է չճանաչված հանրապետության շահերը, որը բանակցության կողմ չէ։

Հայկական կողմի կարծիքով՝ հայ-թուրքական հարաբերությունների կարգավորումը չի կարելի շաղկապել Ղարաբաղի հարցի հետ։ Հայաստանի ԱԳՆ ղեկավար Էդվարդ Նալբանդյանի խոսքերով՝ Թուրքիան չի կարող միջնորդ լինել ղարաբաղյան հակամարտության լուծման գործում, բացի այդ, Հայաստանը երբեք զիջումների չի գնա Ղարաբաղի հարցում հայ-թուրքական գործընթացի դիմաց։

Թուրքիայի և Հայաստանի ներկայացուցիչները երկու տարվա ընթացքում Շվեյցարիայում երկկողմ հարաբերությունների բարելավմանն ուղղված փակ բանակցություններ են անցկացրել։ Երևանում, իրենց կողմից, հայտարարում էին Թուրքիայի հետ առանց նախապայմանների դիվանագիտական հարաբերություններ հաստատելու պատրաստակամության մասին։

2008 թվականին աշխուժացան հայ-թուրքական շփումները պաշտոնական մակարդակով։ 2008 թ.-ի սեպտեմբերի 6-ին Թուրքիայի նախագահ Աբդուլա Գյուլը ՀՀ նախագահ Սերժ Սարգսյանի հրավերով առաջին անգամ այցելեց Երևան՝ 2010 թ.-ի աշխարհի առաջնության ընտրական փուլի շրջանակներում Հայաստանի և Թուրքիայի հավաքականների միջև ֆուտբոլային հանդիպումը դիտելու նպատակով։ Երկու հարևան պետությունների հանդիպումը Թոուրքիայում անվանեցին «պատմական իրադարձություն»։ Այդ այցը ստացավ «ֆուտբոլային դիվանագիտություն» անվանումն ու լայնորեն լուսաբանվում էր համաշխարհային մամուլում։

2009 թվականի ապրիլին Թուրքիայի ԱԳՆ ղեկավար Ալի Բաբաջանն այցելեց Երևան՝ Սևծովյան տնտեսական համագործակցության կազմակերպության (ՍԾՏՀ) ԱԳՆ ղեկավարների հանդիպմանը մասնակցելու համար։ Արդեն մի քանի օր անց Հայաստանի և Թուրքիայի արտգործնախարարություններն, ինչպես նաև Շվեյցարիայի արտաքին գործերի դաշնային դեպարտամենտը, հայտարարեցին  հայ-թուրքական հարաբերությունների բարելավման ճանապարհային քարտեզի ընդունման մասին։  2009 թվականի օգոստոսի վերջին կողմերը պայմանավորվածություն ձեռք բերեցին «ներքին քաղաքական խորհրդակցություններ» սկսելու մասին՝ Դիվանագիտական հարաբերությունների հաստատման և Երկկողմ հարաբերությունների հաստատման արձանագրությունների ստորագրման վերաբերյալ։

Վերջապես, հոկտեմբերի 10-ին Հայաստանը և Թուրքիան Ցյուրիխում փաստաթղթեր ստորագրեցին երկկողմ հարաբերությունների բարելավման մասին։ Երկու արձանագրությունների տակ իրենց ստորագրությունները դրեցին Թուրքիայի և Հայաստանի ԱԳՆ ղեկավարներ Ահմեդ Դավութօղլուն և Էդվարդ Նալբանդյանը։ Փաստաթղթերը պետք է հաստատվեն երկու երկրի խորհրդարաններում:   

Սակայն վավերացման գործընթացը բախվում է լուրջ դիմադրության ինչպես Հայաստանում, այնպես էլ Թուրքիայում։ Կոմերը մեղադրում են միմյանց վավերացման երկարաձգման մեջ։ Նախագահ Սարգսյանը և Թուրքիայի կառավարության ղեկավար Թայիպ Էրդողանը 2010 թվականի ապրիլի 12-ին Վաշինգտոնում քննարկեցին արձանագրությունների վավերացման հարցերը։

Ինչպես հատնում էին թուրքական ԶԼՄ-ները, Էրդողանը հանդիպման ընթացքում հայտարարել է, որ Հայաստանի հետ հարաբերությունների կարգավորման արձանագրությունները ներկայումս չեն կարող վավերացվել Թուրքիայի խորհրդարանի կողմից՝ անբարենպաստ «քաղաքական մթնոլորտի» պատճառով։ Ապրիլի 22-ին ՀՀ նախագահի մամուլի ծառայությունը տեղեկացրեց, որ Սարգսյանն, իր հերթին, կասեցրել է Հայաստանի խորհրդարանում արձանագրությունների վավերացումը։

Հայաստանի նախագահի խոսքերով՝ Երևանը, սակայն, դուրս չի գալիս Թուրքիայի հետ հարաբերությունների կարգավորման գործընթացից։ Նա հայտարարեց, որ Հայաստանը կպահպանի իր ստորագրությունն արձանագրությունների տակ, քանի որ ցանկանում է պահպանել երկկողմ հարաբերությունների բարելավման և տարածաշրջանում խաղաղություն պահպանելու հնարավորություն։ -0-

Loading...
Թեմատիկ նյութեր
Բաժնի այլ նյութեր
17:06
23 Սեպտեմբերի 2017
Հայաստանի և Ադրբեջանի ԱԳՆ ղեկավարները կհանդիպեն Նյու Յորքում
Հայաստանի և Ադրբեջանի ԱԳ նախարարներ Էդվարդ Նալբանդյանը և Էլմար Մամեդյարովի հանդիպումը կկայանա  Նյու Յորքում:
15:38
20 Սեպտեմբերի 2017
Ղարաբաղյան հակամարտությունը կարող է կարգավորվել բացառապես խաղաղ ճանապարհով. Լեհաստանի նախագահ
Ղարաբաղյան հակամարտությունը կարող է կարգավորվել բացառապես խաղաղ ճանապարհով:
12:02
20 Սեպտեմբերի 2017
ՀՀ նախագահ. Հայաստանը հայ–թուրքական արձանագրությունները հայտարարելու է առ ոչինչ
Հայ–թուրքական արձանագրությունների կենսագործման ուղղությամբ որևէ դրական տեղաշարժի բացակայության պայմաններում Հայաստանը այդ արձանագրությունները հայտարարելու է առ ոչինչ, հայտարարել է ՀՀ նախագահ Սերժ Սարգսյանը:
21:05
19 Սեպտեմբերի 2017
Շավարշ Քոչարյանը` ղարաբաղյան հակամարտության մասին. ոչ մեկը ոչ մեկին ոչ մի տարածք չի տալիս
Շավարշ Քոչարյանը տարակուսանք է հայտնել այն իրարանցման կապակցությամբ, որն առաջացրել է ղարաբաղյան հարցի վերաբերյալ ՀՀ ԱԳ նախարարի արված հայտարարությունը։
16:03
19 Սեպտեմբերի 2017
ՀՀԿ–ն դեռ վերջնական որոշում չի ընդունել վարչապետի թեկնածության հարցում
ՀՀԿ–ն դեռ պաշտոնական որոշում չի ընդունել, թե ով է զբաղեցնելու վարչապետի պաշտոնը 2018 թվականի ընտրություններից հետո։
14:25
19 Սեպտեմբերի 2017
Գարո Փայլան. միայն ժողովրդական Թուրքիան կարող է ճանաչել Հայոց ցեղասպանությունը
Միայն ժողովրդական Թուրքիան կարող է ճանաչել Հայոց ցեխասպանությունը և բացել սահմանները:
12:51
19 Սեպտեմբերի 2017
Նալբանդյանը չի բացառում Արցախի անվտանգությանը չսպառնացող տարածքների վերադարձը
Հայաստանի արտաքին գործերի նախարար Էդվարդ Նալբանդյանը չի բացառում Արցախի անվտանգությանը չսպառնացող տարածքների վերադարձը։
19:25
18 Սեպտեմբերի 2017
Նալբանդյան. Հայաստանը մտադիր է դիվանագիտական հարաբերություններ հաստատել վեց երկրների հետ
Հայաստանը մտադիր է դիվանագիտական հարաբերությունների մասին համաձայնագրեր ստորագրել վեց երկրների հետ:
17:39
18 Սեպտեմբերի 2017
ՀՀ պաշտպանության նախարարը ներկայացրել է Ռուսաստանից սպառազինություն գնելու պայմանները
Ռուսաստանը Հայաստանին սպառազինություն է վաճառում ներքին գներով:
16:47
18 Սեպտեմբերի 2017
ԱԳ նախարար. հայկական կողմը ԵՄ-ի հետ շրջանակային համաձայնագրի ստորագրման խոչընդոտներ չի տեսնում
Հայկական կողմից Եվրամիության հետ շրջանակային համաձայնագիր ստորագրելու խոչընդոտներ չկան:
11:17
18 Սեպտեմբերի 2017
Ամենայն Հայոց Կաթողիկոս. Հայաստան-Սփյուռք համաժողովները կարևոր հարթակ են Հայաստանի, Արցախի և սփյուռքի միասնության զորացման համար
Երևանում մեկնարկել է Հայաստան–Սփյուռք «Փոխադարձ վստահություն, միասնականություն և պատասխանատվություն» վեցերորդ համաժողովը:
21:56
15 Սեպտեմբերի 2017
Լապշինը` հայերին. եթե կորցնեք Ղարաբաղը, ադրբեջանցիները գալու են ձեզ մորթելու
Հայտնի ռուս բլոգեր Ալեքսանդր Լապշինն ուղերձով դիմել է հայերին: