481.32
+0.33
567.52
-1.39
8.41
+0.07
+7
Եղանակը Երևանում
Հայ
«Հիմնված են ճշմարտության և արդարության վրա»
14:22
24 Մարտի 2014

Նախկին ԽՍՀՄ–ի վարչա–տարածքային բաժանումը փոխվում էր քաղաքական կոնյուկտուրայի ազդեցությամբ, այն ուներ թույլ պատմական և հոգեբանական լեգիտիմություն։

2014 թ.–ի փետրվար–մարտին Ղրիմում սրընթաց զարգացող իրադարձությունները, ինչպես հայտնի է, հանգեցրին այնտեղ հանրաքվեի անցկացմանը, որը ձայների ճնշող մեծամասնությամբ ստիպեց քաղաքական գործիչներին շարժվել դեպի ՌԴ–ի և Ուկրաինայի միջպետական սահմանների փոփոխություն։ Ղրիմի Հանրապետությունն ու Սևաստոպոլ քաղաքը ներառվեցին ՌԴ–ի կազմում` այդ կերպ դուրս գալով Ուկրաինայի կազմից։ Մարտի 18–ին Կրեմլում ելույթ ունենալով Դաշնային Ժողովի անդամների առջև` ՌԴ նախագահ Վլադիմիր Պուտինը հայտարարեց, որ Ղրիմի բազմազգ ժողովրդի այդ որոշումները «հիմնված են ճշմարտության և արդարության վրա», նա ընդգծեց, որ 1954 թ.–ի փետրվարին Ղրիմը Ուկրաինային փոխանցելու որոշումն ուներ կասկածելի սահմանադրական հիմք։ Ուշագրավ է, որ Ղրիմը ՌԽԴՍՀ–ից Ղրիմի մարզի կարգավիճակով ՈւԽՍՀ–ին փոխանցվեց գրեթե 60 տարի առաջ` գումարած ընդամենը մեկ ամիս։

ԽՍՀՄ ներսում

Ակնհայտ է, որ խորհրդային ժամանակների ղեկավարները Խորհրդային Միության տարածքն ու ներքին վարչական սահմանները չէին դիտարկում ԽՍՀՄ Սահմանադրության տեսակետից։ Նրանց գործողություններն ուղղորդվում էին առաջին հերթին քաղաքական, հաճախ` այսրոպեական դրդապատճառներով։ Կառավարման խորհրդային եղանակի ողբերգությունը կամայական մոտեցման բացարձակ գերակշռումն էր, զսպման և հակակշիռների մեխանիզմների բացակայությունը, ինչպես նաև պատմական զարգացման գործընթացները չհասկանալը։

Միաժամանակ հստակության համար հիշեցնեմ, որ Նիկիտա Խրուշչովը 1954 թ.–ի փետրվարին ԽՍՀՄ լիիշխան ավտորիտար ղեկավարը չէր, այն ժամանակ զբաղեցնելով ԽՄԿԿ ԿԿ–ի առաջին քարտուղարի պաշտոնը` նա պետության մեջ բացարձակ իշխանություն չուներ։ Նա, փաստորեն, կիսում էր այդ իշխանությունը ԽՍՀՄ Նախարարների խորհրդի նախագահ Գեորգի Մալենկովի հետ։ Այն ժամանակ լուրջ քաղաքական ազդեցություն ուներ նաև ԽՍՀՄ Գերագույն Խորհրդի նախագահության նախագահ Կլիմենտ Վորոշիլովը։ Թույլ չէին նաև ԽՍՀՄ Նախարարների խորհրդի առաջին փոխնախագահ Վյաչեսլավ Մոլոտովի դիրքերը։ Նրանք բոլորը միաժամանակ ԽՄԿԿ ԿԿ–ի նախագահության (Քաղբյուրոյի այն ժամանակվա անվանումը) անդամներ էին, որի 1954 թ.–ի հունվարի 25–ի որոշումը կանխորոշեց Ղրիմի փոխանցումը։ Այդ կուսակցական որոշումը պատրաստում էին ԿԿ քարտուղարներ Սուսլովն ու Պյոտր Պոսպելովը։ Այսինքն` Նիկիտա Սերգեևիչը միայնակ չի գործել, իսկ Ղրիմի հետ կապված քայլը կարելի է բնութագրել որպես կոլեկտիվ կամայականություն։

«Կոմունիստական կուսակցության քաղաքականության» ընդունման և իրականացման նման չհիմնավորված ու չմտածված մոտեցումը հատուկ էր խորհրդային կուսակցական ղեկավարներին ինչպես 1954 թ.–ից առաջ, այնպես էլ հետո։ Այսպես, Ուկրաինայի ԽՍՀ–ի սահմանները բազմիցս փոխվել են։ Ռոստովի, Բելգորոդի, Խարկովի սահմանային տարածքների մի մասը փոխանցվում էին ՌԽԴՍՀ–ից ՈւԽՍՀ-ին և հակառակը։

Ղրղզստանից մինչև Ղազախստան

Հետաքրքիր են երկրի այլ մարզերում Խորհրդային պետության ներսում տարածքային փոփոխությունները։ Այսպես, 1920 թ.–ին ձևավորվեց Ղրղզստանի ինքնավար խորհրդային սոցիալիստական հանրապետությունը (ԻԽՍՀ)` Օրենբուրգ մայրաքաղաքով։ Այն միաժամանակ ՌԽԴՍՀ–ի մի մասն էր։ 1925 թ.–ին վերանվանվեց Ղազախական ԻԽՍՀ–ի` տարածքի և մայրաքաղաք փոփոխությամբ։ Օրենբուրգն ու մերձակա շրջանները մնացին ՌԽԴՍՀ–ի կազմում` որպես առանձին շրջան։ 1930 թ.–ին Ղազախական ԻԽՍՀ–ի կազմից Ուզբեկստանի ԽՍՀ փոխանցվեց Կարակալպակիան, որը Ուզբեկստանի միութենական հանրապետության ներսում ստացավ ինքնավարության կարգավիճակ։ Եվ վերջապես 1936 թ.–ին ԽՍՀՄ նոր Սահմանադրության ընդունումից երեք շաբաթ առաջ Ղազախական ԻԽՍՀ–ն փոխում է կարգավիճակն ու մասամբ անվանումը, և որպես Ղազախական Խորհրդային Սոցիալիստական հանրապետություն` դիմավորում է ԽՍՀՄ–ի ստալինյան Սահմանադրությունը։ Միաժամանակ Ղազախական հանրապետությունից դեպի հարավ 1924 թ.–ից գոյություն ուներ Կարա–Ղրղզական ինքնավար մարզը, որը բազմիցս փոխել է անվանումն ու կարգավիճակը, դրա հետ միասին փոխվում էին նաև նրա սահմանները, երբ 1936 թ.–ի դեկտեմբերին ընդունվում է կուսակցական–կառավարական որոշումն այն մասին, որ այդ ոչ մեծ ինքնավար հանրապետությունը ձեռք է բերում հարևան Ղազախական ԽՍՀ-ի հետ նույն կարգավիճակն ու իրավունքները։

Տաջիկստան` Ուզբեկստանի տարածքով

Առավել զարմանալի ձևափոխումներ էին տեղի ունենում հարևան պետություններում։ 1920 թ.–ին գոյություն ունեցող Բուխարայի և Խորեզմի խորհրդային ժողովրդական հանրապետությունները կձևափոխվեն սկզբում խորհրդային հանրապետությունների, որոնք կունենան ասոցիատիվ պայմանագրեր ՌԽԴՍՀ–ի հետ, այնուհետև 1924 թ.–ին ընդհանրապես կլուծարվեն, իսկ նրանց տարածքում կձևավորվեն Ուզբեկստանի ԽՍՀ–ն և Թուրքմենստանի ԽՍՀ–ն։ 1929 թ.–ին Ուզբեկստանի ԽՍՀ–ի կազմից կառանձնանա գոյություն ունեցող Տաջիկստանի ԻԽՍՀ–ն և կդառնա դաշնային պետության ինքնուրույն սուբյեկտ, ինչպես «մայր» Ուզբեկստանը։

Կովկասում

Որոշակի առանձնահատկություններ կային նաև Հայկական և Ադրբեջանական ԽՍՀ–ի ձևավորման և փոփոխության ժամանակ։ Այստեղ խորհրդային ղեկավարությունը գործում էր ռազմական գործողությունների պայմաններում, որոնք ընթանում էին 1918 թ.–ին հռչակված Հայկական Հանրապետության և մինչև 1920 թ.–ի Օսմանյան Թուրքիայի, իսկ այնուհետև քեմալական Թուրքիայի զորքերի միջև։ Հարավային Կովկասի հարևան շրջաններում ռազմական գործողություններ էին տեղի ունենում տարբեր քաղաքական ուժերի միջև Ադրբեջանական Դեմոկրատական Հանրապետության և Վրաստանի մենշևիկական Հանրապետության տարածքում։ 

Ռազմական, էթնիկ և քաղաքական գործոնների բարդ դասավորությունն արդյունքում հմտորեն օգտագործվեց Լենինի կառավարության կողմից Մուստաֆա Քեմալի ղեկավարության տակ գտնվող Թուրքական Հանրապետության հետ բարեկամական հարաբերություններ հաստատելու համար, այդ թվում նաև նորաստեղծ Հայաստանի և Ադրբեջանի խորհրդային հանրապետությունների տարածքներում օտարալեզու անկլավների ներդրման հաշվին։ Համապատասխանաբար, Հայկական ԽՍՀ–ի տարածքի ներսում ադրբեջանցիներով բնակեցված Նախիջևանի ինքնավարությունը, որը ենթարկվում է Ադրբեջանին, Լեռնային Ղարաբաղի տարածքում Ադրբեջանական ԽՍՀ–ի կազմում ձևավորվեց մեծամասամբ հայերով բնակեցված ինքնավարությունը, որը ենթարկվում էր Բաքվին։

«Կիսիր և իշխիր» դասական իրավիճակը, որը ստեղծվել էր Կրեմլի կողմից, արհեստական էր և որևէ լավ բանով չէր կարող ավարտվել։ Մոսկվայում 1980–ականների վերջին խորհրդային կառավարության իշխանության թուլացման ժամանակ այս տարածքային ձևափոխումները հանգեցրեցին հայերի և ադրբեջանցիների միջև լայնածավալ պատերազմի, իսկ հետագայում` Հայաստանի և Ադրբեջանի միջև` մինչև այժմ ձգվող միջպետական հակամարտության։

Ինքնին պարզ է, որ վարչա–տարածքային ձևափոխումներն առավել մեծ թվով անդրադառնում էին և ՌԽԴՍՀ–ի կազմում ներառված զուտ ռուսական երկրամասերի, շրջանների և ազգային հանրապետությունների վրա։ Բնական է, որ բնակչությանը տարածքների և սահմանների նմանատիպ փոփոխությունների անհրաժեշտությունը որևէ կերպ չէր բացատրվում կամ էլ պատճառաբանվում էր արտակարգ միջոցներով։ Այսպես, բազմաթիվ անգամ փոխվում էին Կենտրոնական Դաշնային օկրուգում ներառված Դաշնության ներկա սուբյեկտների տարածքների ուրվագծերը։

Ժամանակով նախավերջին փոփոխությունները, որոնք հանգեցրեցին Մոսկվայի շրջանի ընդլայնմանը, թվագրվում են 20–րդ դարի 70–ականներին և ունեին հողերի մելիորացիայի կուսակցական ծրագրի կատարման դրդապատճառ։ Իսկ վերջին փոփոխություններն այստեղ տեղի են ունեցել ոչ թե խորհրդային իշխանության, այլ ՌԴ նախագահ Դմիտրի Մեդվեդևի կողմից 2010 թ.–ին։ Սակայն ընտրազանգվածի համար այդպես էլ չբացատրվեց Մոսկվայի ընդլայնման և մայրաքաղաքային շրջանի տարածքի կրճատման դրդապատճառը։ Հայտնի է, որ մասշտաբային ձևափոխման ենթարկվեցին Հյուսիսային Կովկասի վարչական սահմանները ժողովուրդների դեմ զանգվածային ճնշումների և նրանց բնակության վարչական միավորների լուծարման պատճառով։

1944 թ.–ին լուծարվեց ՌԽԴՍՀ–ի կազմում Չեչեն–Ինգուշական ԻԽՍՀ–ն, չեչեններն ու ինգուշները վտարվեցին Ղազախստան և Արևմտյան Սիբիր, իսկ ինքնավարության տարածքը բաժանվեց հարևանների միջև։ 1957 թ.–ին արդարությունը, կարծես թե, վերականգնվեց, սակայն արդեն հարևանների որոշակի տարածքային բռնազավթումով։ Ստավրոպոլի երկրամասը վերադարձրեց վերականգնվող Չեչեն–Ինգուշական ԻԽՍՀ–ում ավելի մեծ տարածք, քան ձեռք էր բերել մինչ այդ 13 տարվա ընթացքում։ Իսկ նույն 1944 թ.–ին Վրացական ԽՍՀ–ին փոխանցված Չեչնիայի և Ինգուշեթիայի տարածքների մասին, ինչպես նաև ոչ մեկի կողմից չլուծարված Հյուսիսային Օսեթիայի սահմանային տարածքի մի հատվածի մասին մինչև օրս ոչ ոք չի հիշում...

Բնական է, որ խորհրդային իշխանության գծած սահմանները որևէ կերպ հաշվի չէին առնում ոչ ժողովուրդների բնակեցումը, ոչ լեզուների տարածման գոտիները, ոչ դարերով հաստատված տրանսպորտային–տնտեսական և առևտրային կապերը։ Եվ ցավոք, նման կերպով բնական է բնակչության չափազանց  անտարբեր վերաբերմունքը պարբերաբար փոփոխվող սահմաններին։ Չէ՞ որ ոչ ոք չէր ենթադրում, որ քարտեզի վրա առկա գծերի արժեքը երբևէ կհասնի անասելի բարձունքների, որոնց չափորոշիչները կլինեն հումքի միլիոնավոր տոննաներն ու հազարավոր մարդկային կյանքերը։ Այդ մասին այնքան էլ չէին մտածում այն ժամանակ նաև Կրեմլում։

Խորհրդային սահմանների փլուզման գործընթացը, որը սկսվեց 1991 թ.–ին, դեռ ավարտված չէ։ Մնում է հուսալ, որ այժմ ամեն ինչ այլ կերպ կլինի, սակայն այդ դեպքում հարկավոր է, որպեսզի գործարկվեն ավելի հուսալի և լեգիտիմ գործիքներ, քան «ճշմարտությունը» և «արդարությունը»։ Չէ՞ որ երկուսն էլ ունեն նվազագույնը երկու կողմ։–0–
Ալան Կասաև, պատմական գիտությունների թեկնածու, «ՌԻԱ Նովոստիի» համար

Loading...
Թեմատիկ նյութեր
Բաժնի այլ նյութեր
20:04
09 Հոկտեմբերի 2017
Եվրասիական գործընկերության համաժողով. հիմնական թրենդները, նախագծերը և հույսերը
Հոկտեմբերի 5–7–ը Երևանում կայացավ Եվրասիական գործընկերության երկրորդ միջազգային համաժողովը։
16:30
03 Սեպտեմբերի 2017
Հետահայաց ամառ. ամենաաղմկոտ իրադարձությունները Հայաստանում
Այն հարցին, թե ինչպես անցավ ամառը, Հայաստանի բնակիչները, ամենայն հավանականությամբ, կպատասխանեն` «շատ շոգ էր»:
19:40
31 Մայիսի 2017
Օձերի անսպասելի «գրոհը» Հայաստանում. պատճառներ և հետևանքներ
Վերջին ժամանակներում Հայաստանի մայրաքաղաքում հաճախակի են դարձել օձերի հայտնաբերման դեպքերը:
19:07
30 Մայիսի 2017
Մրրիկ Մոսկվայում. արդյո՞ք տարերքը կհասնի Հայաստան
Մոսկվայի տարածքում մոլեգնած ուժեղ մրրիկը լուրջ վնաս է հասցրել Ռուսաստանի մայրաքաղաքին` քանդելով տանիքներ, կանգառներ, Դոնսկոյ վանքի տապանաքարերը:
11:08
30 Մայիսի 2017
Հայաստան. միֆ և իրականություն
Կյանքիս մեծ մասն ապրելով Սփյուռքում՝ հաճախ նկատել եմ մեր հայրենակիցների յուրահատուկ վերաբերմունքը Հայաստանի նկատմամբ:
20:10
23 Մայիսի 2017
«Արևային» հարձակում. ինչպե՞ս փրկվել մելանոմայից. փորձագետների խորհուրդները
Ամեն տարի մայիսին աշխարհի տարբեր երկրներում նշվում է Մելանոմայի դեմ պայքարի համաշխարհային օրը։
17:51
14 Մայիսի 2017
Հայաստանի ձախողումը «Եվրատեսիլ 2017»–ում. սոցցանցերի առաջին արձագանքները
Հայ երգչուհի Արծվիկը նախօրեին Ուկրաինայի մայրաքաղաքում անցկացված «Եվրատեսիլ 2017» երգի միջազգային մրցույթում զբաղեցրել է ընդամենը 18–րդ տեղը:
19:10
25 Ապրիլի 2017
ԱՄՆ նախագահները և Հայոց ցեղասպանությունը. մեծ քաղաքականություն VS պատմական արդարություն
Յուրաքանչյուր տարի ապրիլի 24-ին աշխարհասփյուռ հայությունը քարացած հետևում է` արդյոք ԱՄՆ նախագահը ապրիլի 24-ին նվիրված իր ավանդական ելույթում «ցեղասպանություն» կանվանի՞ Օսմանյան կայսրությունում 1,5 մլն հայերի ոչնչացումը, թե ոչ:
14:43
24 Ապրիլի 2017
Թուրք «Շերլոկ Հոլմսը» Հայոց ցեղասպանության անհերքելի ապացույց է գտել
Թուրք պատմաբան Թաներ Աքչամը գտել է ցեղասպանության անհերքելի ապացույց, որը «ծխացող ատրճանակ» է անվանել։
15:25
11 Ապրիլի 2017
Հայրենադարձի success story. միասին կարող ենք ամեն ինչ (ԼՈՒՍԱՆԿԱՐՆԵՐ, ՏԵՍԱՆՅՈՒԹ)
«Նովոստի-Արմենիա» գործակալությունը որպես «Vartanush Grandma» տուրօպերատորի լրատվական գործընկեր շարունակում է մասնակցությունը «Back to Armenia» նախագծին:
22:11
07 Մարտի 2017
Ռուսական «դեսանտ» Հայաստանում կամ կրկին Ադրբեջանին ռուսական զենքի վաճառքի մասին
Հայկական տեղեկատվական դաշտը կրկին փոթորկոտ է։
16:47
01 Մարտի 2017
2017–ի մարտ. ինը տարի անց, կամ անցյալից չքաղված դասեր
Հայաստանում այսօր նշվում է նորագույն պատմության ամենաողբերգական օրերից մեկը։