486.78
+0.12
515.5
+2.27
8.41
+0.01
-2
Եղանակը Երևանում
Հայ
«Հիմնված են ճշմարտության և արդարության վրա»
14:22
24 Մարտի 2014

Նախկին ԽՍՀՄ–ի վարչա–տարածքային բաժանումը փոխվում էր քաղաքական կոնյուկտուրայի ազդեցությամբ, այն ուներ թույլ պատմական և հոգեբանական լեգիտիմություն։

2014 թ.–ի փետրվար–մարտին Ղրիմում սրընթաց զարգացող իրադարձությունները, ինչպես հայտնի է, հանգեցրին այնտեղ հանրաքվեի անցկացմանը, որը ձայների ճնշող մեծամասնությամբ ստիպեց քաղաքական գործիչներին շարժվել դեպի ՌԴ–ի և Ուկրաինայի միջպետական սահմանների փոփոխություն։ Ղրիմի Հանրապետությունն ու Սևաստոպոլ քաղաքը ներառվեցին ՌԴ–ի կազմում` այդ կերպ դուրս գալով Ուկրաինայի կազմից։ Մարտի 18–ին Կրեմլում ելույթ ունենալով Դաշնային Ժողովի անդամների առջև` ՌԴ նախագահ Վլադիմիր Պուտինը հայտարարեց, որ Ղրիմի բազմազգ ժողովրդի այդ որոշումները «հիմնված են ճշմարտության և արդարության վրա», նա ընդգծեց, որ 1954 թ.–ի փետրվարին Ղրիմը Ուկրաինային փոխանցելու որոշումն ուներ կասկածելի սահմանադրական հիմք։ Ուշագրավ է, որ Ղրիմը ՌԽԴՍՀ–ից Ղրիմի մարզի կարգավիճակով ՈւԽՍՀ–ին փոխանցվեց գրեթե 60 տարի առաջ` գումարած ընդամենը մեկ ամիս։

ԽՍՀՄ ներսում

Ակնհայտ է, որ խորհրդային ժամանակների ղեկավարները Խորհրդային Միության տարածքն ու ներքին վարչական սահմանները չէին դիտարկում ԽՍՀՄ Սահմանադրության տեսակետից։ Նրանց գործողություններն ուղղորդվում էին առաջին հերթին քաղաքական, հաճախ` այսրոպեական դրդապատճառներով։ Կառավարման խորհրդային եղանակի ողբերգությունը կամայական մոտեցման բացարձակ գերակշռումն էր, զսպման և հակակշիռների մեխանիզմների բացակայությունը, ինչպես նաև պատմական զարգացման գործընթացները չհասկանալը։

Միաժամանակ հստակության համար հիշեցնեմ, որ Նիկիտա Խրուշչովը 1954 թ.–ի փետրվարին ԽՍՀՄ լիիշխան ավտորիտար ղեկավարը չէր, այն ժամանակ զբաղեցնելով ԽՄԿԿ ԿԿ–ի առաջին քարտուղարի պաշտոնը` նա պետության մեջ բացարձակ իշխանություն չուներ։ Նա, փաստորեն, կիսում էր այդ իշխանությունը ԽՍՀՄ Նախարարների խորհրդի նախագահ Գեորգի Մալենկովի հետ։ Այն ժամանակ լուրջ քաղաքական ազդեցություն ուներ նաև ԽՍՀՄ Գերագույն Խորհրդի նախագահության նախագահ Կլիմենտ Վորոշիլովը։ Թույլ չէին նաև ԽՍՀՄ Նախարարների խորհրդի առաջին փոխնախագահ Վյաչեսլավ Մոլոտովի դիրքերը։ Նրանք բոլորը միաժամանակ ԽՄԿԿ ԿԿ–ի նախագահության (Քաղբյուրոյի այն ժամանակվա անվանումը) անդամներ էին, որի 1954 թ.–ի հունվարի 25–ի որոշումը կանխորոշեց Ղրիմի փոխանցումը։ Այդ կուսակցական որոշումը պատրաստում էին ԿԿ քարտուղարներ Սուսլովն ու Պյոտր Պոսպելովը։ Այսինքն` Նիկիտա Սերգեևիչը միայնակ չի գործել, իսկ Ղրիմի հետ կապված քայլը կարելի է բնութագրել որպես կոլեկտիվ կամայականություն։

«Կոմունիստական կուսակցության քաղաքականության» ընդունման և իրականացման նման չհիմնավորված ու չմտածված մոտեցումը հատուկ էր խորհրդային կուսակցական ղեկավարներին ինչպես 1954 թ.–ից առաջ, այնպես էլ հետո։ Այսպես, Ուկրաինայի ԽՍՀ–ի սահմանները բազմիցս փոխվել են։ Ռոստովի, Բելգորոդի, Խարկովի սահմանային տարածքների մի մասը փոխանցվում էին ՌԽԴՍՀ–ից ՈւԽՍՀ-ին և հակառակը։

Ղրղզստանից մինչև Ղազախստան

Հետաքրքիր են երկրի այլ մարզերում Խորհրդային պետության ներսում տարածքային փոփոխությունները։ Այսպես, 1920 թ.–ին ձևավորվեց Ղրղզստանի ինքնավար խորհրդային սոցիալիստական հանրապետությունը (ԻԽՍՀ)` Օրենբուրգ մայրաքաղաքով։ Այն միաժամանակ ՌԽԴՍՀ–ի մի մասն էր։ 1925 թ.–ին վերանվանվեց Ղազախական ԻԽՍՀ–ի` տարածքի և մայրաքաղաք փոփոխությամբ։ Օրենբուրգն ու մերձակա շրջանները մնացին ՌԽԴՍՀ–ի կազմում` որպես առանձին շրջան։ 1930 թ.–ին Ղազախական ԻԽՍՀ–ի կազմից Ուզբեկստանի ԽՍՀ փոխանցվեց Կարակալպակիան, որը Ուզբեկստանի միութենական հանրապետության ներսում ստացավ ինքնավարության կարգավիճակ։ Եվ վերջապես 1936 թ.–ին ԽՍՀՄ նոր Սահմանադրության ընդունումից երեք շաբաթ առաջ Ղազախական ԻԽՍՀ–ն փոխում է կարգավիճակն ու մասամբ անվանումը, և որպես Ղազախական Խորհրդային Սոցիալիստական հանրապետություն` դիմավորում է ԽՍՀՄ–ի ստալինյան Սահմանադրությունը։ Միաժամանակ Ղազախական հանրապետությունից դեպի հարավ 1924 թ.–ից գոյություն ուներ Կարա–Ղրղզական ինքնավար մարզը, որը բազմիցս փոխել է անվանումն ու կարգավիճակը, դրա հետ միասին փոխվում էին նաև նրա սահմանները, երբ 1936 թ.–ի դեկտեմբերին ընդունվում է կուսակցական–կառավարական որոշումն այն մասին, որ այդ ոչ մեծ ինքնավար հանրապետությունը ձեռք է բերում հարևան Ղազախական ԽՍՀ-ի հետ նույն կարգավիճակն ու իրավունքները։

Տաջիկստան` Ուզբեկստանի տարածքով

Առավել զարմանալի ձևափոխումներ էին տեղի ունենում հարևան պետություններում։ 1920 թ.–ին գոյություն ունեցող Բուխարայի և Խորեզմի խորհրդային ժողովրդական հանրապետությունները կձևափոխվեն սկզբում խորհրդային հանրապետությունների, որոնք կունենան ասոցիատիվ պայմանագրեր ՌԽԴՍՀ–ի հետ, այնուհետև 1924 թ.–ին ընդհանրապես կլուծարվեն, իսկ նրանց տարածքում կձևավորվեն Ուզբեկստանի ԽՍՀ–ն և Թուրքմենստանի ԽՍՀ–ն։ 1929 թ.–ին Ուզբեկստանի ԽՍՀ–ի կազմից կառանձնանա գոյություն ունեցող Տաջիկստանի ԻԽՍՀ–ն և կդառնա դաշնային պետության ինքնուրույն սուբյեկտ, ինչպես «մայր» Ուզբեկստանը։

Կովկասում

Որոշակի առանձնահատկություններ կային նաև Հայկական և Ադրբեջանական ԽՍՀ–ի ձևավորման և փոփոխության ժամանակ։ Այստեղ խորհրդային ղեկավարությունը գործում էր ռազմական գործողությունների պայմաններում, որոնք ընթանում էին 1918 թ.–ին հռչակված Հայկական Հանրապետության և մինչև 1920 թ.–ի Օսմանյան Թուրքիայի, իսկ այնուհետև քեմալական Թուրքիայի զորքերի միջև։ Հարավային Կովկասի հարևան շրջաններում ռազմական գործողություններ էին տեղի ունենում տարբեր քաղաքական ուժերի միջև Ադրբեջանական Դեմոկրատական Հանրապետության և Վրաստանի մենշևիկական Հանրապետության տարածքում։ 

Ռազմական, էթնիկ և քաղաքական գործոնների բարդ դասավորությունն արդյունքում հմտորեն օգտագործվեց Լենինի կառավարության կողմից Մուստաֆա Քեմալի ղեկավարության տակ գտնվող Թուրքական Հանրապետության հետ բարեկամական հարաբերություններ հաստատելու համար, այդ թվում նաև նորաստեղծ Հայաստանի և Ադրբեջանի խորհրդային հանրապետությունների տարածքներում օտարալեզու անկլավների ներդրման հաշվին։ Համապատասխանաբար, Հայկական ԽՍՀ–ի տարածքի ներսում ադրբեջանցիներով բնակեցված Նախիջևանի ինքնավարությունը, որը ենթարկվում է Ադրբեջանին, Լեռնային Ղարաբաղի տարածքում Ադրբեջանական ԽՍՀ–ի կազմում ձևավորվեց մեծամասամբ հայերով բնակեցված ինքնավարությունը, որը ենթարկվում էր Բաքվին։

«Կիսիր և իշխիր» դասական իրավիճակը, որը ստեղծվել էր Կրեմլի կողմից, արհեստական էր և որևէ լավ բանով չէր կարող ավարտվել։ Մոսկվայում 1980–ականների վերջին խորհրդային կառավարության իշխանության թուլացման ժամանակ այս տարածքային ձևափոխումները հանգեցրեցին հայերի և ադրբեջանցիների միջև լայնածավալ պատերազմի, իսկ հետագայում` Հայաստանի և Ադրբեջանի միջև` մինչև այժմ ձգվող միջպետական հակամարտության։

Ինքնին պարզ է, որ վարչա–տարածքային ձևափոխումներն առավել մեծ թվով անդրադառնում էին և ՌԽԴՍՀ–ի կազմում ներառված զուտ ռուսական երկրամասերի, շրջանների և ազգային հանրապետությունների վրա։ Բնական է, որ բնակչությանը տարածքների և սահմանների նմանատիպ փոփոխությունների անհրաժեշտությունը որևէ կերպ չէր բացատրվում կամ էլ պատճառաբանվում էր արտակարգ միջոցներով։ Այսպես, բազմաթիվ անգամ փոխվում էին Կենտրոնական Դաշնային օկրուգում ներառված Դաշնության ներկա սուբյեկտների տարածքների ուրվագծերը։

Ժամանակով նախավերջին փոփոխությունները, որոնք հանգեցրեցին Մոսկվայի շրջանի ընդլայնմանը, թվագրվում են 20–րդ դարի 70–ականներին և ունեին հողերի մելիորացիայի կուսակցական ծրագրի կատարման դրդապատճառ։ Իսկ վերջին փոփոխություններն այստեղ տեղի են ունեցել ոչ թե խորհրդային իշխանության, այլ ՌԴ նախագահ Դմիտրի Մեդվեդևի կողմից 2010 թ.–ին։ Սակայն ընտրազանգվածի համար այդպես էլ չբացատրվեց Մոսկվայի ընդլայնման և մայրաքաղաքային շրջանի տարածքի կրճատման դրդապատճառը։ Հայտնի է, որ մասշտաբային ձևափոխման ենթարկվեցին Հյուսիսային Կովկասի վարչական սահմանները ժողովուրդների դեմ զանգվածային ճնշումների և նրանց բնակության վարչական միավորների լուծարման պատճառով։

1944 թ.–ին լուծարվեց ՌԽԴՍՀ–ի կազմում Չեչեն–Ինգուշական ԻԽՍՀ–ն, չեչեններն ու ինգուշները վտարվեցին Ղազախստան և Արևմտյան Սիբիր, իսկ ինքնավարության տարածքը բաժանվեց հարևանների միջև։ 1957 թ.–ին արդարությունը, կարծես թե, վերականգնվեց, սակայն արդեն հարևանների որոշակի տարածքային բռնազավթումով։ Ստավրոպոլի երկրամասը վերադարձրեց վերականգնվող Չեչեն–Ինգուշական ԻԽՍՀ–ում ավելի մեծ տարածք, քան ձեռք էր բերել մինչ այդ 13 տարվա ընթացքում։ Իսկ նույն 1944 թ.–ին Վրացական ԽՍՀ–ին փոխանցված Չեչնիայի և Ինգուշեթիայի տարածքների մասին, ինչպես նաև ոչ մեկի կողմից չլուծարված Հյուսիսային Օսեթիայի սահմանային տարածքի մի հատվածի մասին մինչև օրս ոչ ոք չի հիշում...

Բնական է, որ խորհրդային իշխանության գծած սահմանները որևէ կերպ հաշվի չէին առնում ոչ ժողովուրդների բնակեցումը, ոչ լեզուների տարածման գոտիները, ոչ դարերով հաստատված տրանսպորտային–տնտեսական և առևտրային կապերը։ Եվ ցավոք, նման կերպով բնական է բնակչության չափազանց  անտարբեր վերաբերմունքը պարբերաբար փոփոխվող սահմաններին։ Չէ՞ որ ոչ ոք չէր ենթադրում, որ քարտեզի վրա առկա գծերի արժեքը երբևէ կհասնի անասելի բարձունքների, որոնց չափորոշիչները կլինեն հումքի միլիոնավոր տոննաներն ու հազարավոր մարդկային կյանքերը։ Այդ մասին այնքան էլ չէին մտածում այն ժամանակ նաև Կրեմլում։

Խորհրդային սահմանների փլուզման գործընթացը, որը սկսվեց 1991 թ.–ին, դեռ ավարտված չէ։ Մնում է հուսալ, որ այժմ ամեն ինչ այլ կերպ կլինի, սակայն այդ դեպքում հարկավոր է, որպեսզի գործարկվեն ավելի հուսալի և լեգիտիմ գործիքներ, քան «ճշմարտությունը» և «արդարությունը»։ Չէ՞ որ երկուսն էլ ունեն նվազագույնը երկու կողմ։–0–
Ալան Կասաև, պատմական գիտությունների թեկնածու, «ՌԻԱ Նովոստիի» համար

Loading...
Թեմատիկ նյութեր
Բաժնի այլ նյութեր
15:05
24 Հունվարի 2017
Ինչու Թրամփը պետք է ճանաչի Հայոց ցեղասպանությունը. American Thinker
American Thinker հայտնի պարբերականը հրապարակել է «Forbes», «The National Interest» և «Ռուսաստանը գլոբալ քաղաքականությունում» ամսագրերի սյունակագիր, ամերիկագետ Արեգ Գալստյանի հոդվածը:


15:30
19 Հունվարի 2017
10 տարի առանց Հրանտ Դինքի
2017 թ.–ի հունվարի 19–ին լրանոմ է «Ակոս» հայ–թուրքական թերթի խմբագիր Հրանտ Դինքի սպանության 10–րդ տարելիցը։ Դինքի սպանությունը ցնցեց ողջ քաղաքակիրթ աշխարհը։
16:53
18 Հունվարի 2017
Հանգստացնող միջոց Բաքվի համար
ախորդ օրն ադրբեջանական դիվանագիտության համար ձախողված էր: ՌԴ ԱԳ նախարար Սերգեյ Լավրովին անկեղծության կոչելուն ուղղված ադրբեջանցի քարոզիչների փորձը հաջողվեց, սակայն արդյունքը լրիվ հակառակն էր և շոկի ենթարկեց Բաքվին։
20:08
17 Հունվարի 2017
Բաքուն փորձում է ռուսական դիվանագիտության համբերությունը
Արցախ այցելելու և, այսպես կոչված, «սև ցուցակը» շրջանցելով Բաքու մեկնելու համար ռուս–իսրայելցի բլոգեր Ալեքսանդր Լապշինին Ադրբեջան արտահանձնման հասնելու փորձն ադրբեջանական դիվանագիտության համար անհաջողության վերածվեց։
14:04
11 Հունվարի 2017
2016 թ.–ի ամենաընթերցված նյութերի թոփ տասնյակը «Նովոստի–Արմենիայից»
«Նովոստի–Արմենիա» գործակալությունը ներկայացնում է նախորդ տարի ամենաընթերցված նյութերի թոփ տասնյակը։
14:31
27 Դեկտեմբերի 2016
2016 թ.–ի տասը գլխավոր մարզական իրադարձություններն ըստ «Նովոստի–Արմենիա» գործակալության
2016 թվականն ամենանշանակալից տարիներից էր անկախ Հայաստանի սպորտային պատմության ընթացքում։
15:13
23 Դեկտեմբերի 2016
Տոներն են մոտենում. հինգ վայր Հայաստանում` Նոր տարվա կատարյալ տոնախմբության համար
Արդեն դեկտեմբերի երկրորդ կեսն է, ինչը նշանակում է, որ Նոր 2017 տարին արդեն շատ մոտ է:
13:34
23 Դեկտեմբերի 2016
2016 թ.-ի քաղաքական կարևորագույն տասն իրադարձություններն ըստ «Նովոստի-Արմենիա» գործակալության
Ավարտվող 2016 տարին նահանջ տարի էր: Գոյություն ունի հավատալիք, որ նման տարին լի է լինում տարատեսակ կատակլիզմներով, բնական աղետներով և  բնության քմահաճույքներով:
18:59
22 Դեկտեմբերի 2016
Հրեղեն աքաղաղի տարի. ինչպե՞ս պետք է ճիշտ ձևավորել տոնական սեղանը
Ամանորյա տոները հիանալի առիթ են երևակայության թռիչքի և ինքնատիպ ու բացառիկ տոնական սեղան ձևավորելու համար։
18:37
22 Դեկտեմբերի 2016
Հայաստանի վարչապետի 100 օրը
Այսօր լրանում է Կարեն Կարապետյանի` ՀՀ վարչապետի պաշտոնում գործունեության 100 օրը:
13:29
19 Դեկտեմբերի 2016
Ամանորյա հանգստի 7 լավագույն ուղղությունները
Ամանորին հաշված օրեր են մնացել, և Հայաստանի շատ բնակիչներ մտածում են, թե որտեղ կարելի է առավել արդյունավետ անցկացնել տոները։ «Նովոստի–Արմենիա» գործակալությունը ներկայացնում է այդ խնդրի լուծման սեփական տեսլականը։
15:16
17 Դեկտեմբերի 2016
Ինչպե՞ս նորաձև լինել Ամանորին. նոր սեզոնի 5 գլխավոր թրենդեր
Նոր տարին առանձնահատուկ տոն է, այդ պատճառով ամանորի գիշերն ամեն ինչ իդեալական պետք է լինի: