480.74
+0.03
511.65
+0.46
7.48
-0.03
+3
Եղանակը Երևանում
Հայ
Ադրբեջանաղարաբաղյան հակամարտության կարգավորում. հասունացել է «վերալիցքավորման» անհրաժեշտությունը
16:34
16 Հուլիսի 2009

Մեծ ութնյակի գագաթնաժողովից հետո ադրբեջանաղարաբաղյան հակամարտության գործընթացի շուրջ իրարանցումը կտրուկ աճեց: Վերջերս ԵԱՀԿ ՄԽ ամերիկացի համանախագահ Մեթյու Բրայզան անգամ հայտարարեց, որ իրենք արդեն մոտեցել են բանակցային գործընթացի եզրագծին և արդեն մոտ են ղարաբաղյան հակամարտության կարգավորմանը: Իհարկե, նմանատիպ հայտարարությունները հասարակության ակտիվությանը որոշակի ազդակ հաղորդեցին ինչպես Հայաստանում, այնպես էլ Ադրբեջանում: Մի կողմից հակամարտության գործընթացի՝ վերջնագծին մոտենալու մասին տեղեկատվությունը բավականին դրական իրողություն է, մյուս կողմից բոլորին հետաքրքիր է՝ ի՞նչ պայմաններով տարածաշրջանում վերջնական խաղաղություն կտիրի:

Տեղի ունեցող իրադարձություններին ավելի հանգիստ վերաբերվեցին Արցախում: Այնտեղ արդեն որոշակի իմունիտետ է մշակվել ղարաբաղյան հակամարտության համատեքստում տեղեկատվական «շերտերի» պարբերական «տատանումների» նկատմամբ: Այնուամենայնիվ, քննարկենք վերջին առաջարկությունների հիմնական կանխադրույթներն ու համեմատենք դրանք գոյություն ունեցող իրողությունների հետ: Այս առաջարկությունների հիմքում ընկած են, այսպես կոչված, Մադրիդյան սկզբունքները. ի դեպ, դրանք պաշտոնապես հրապարակվեցին Սպիտակ տան հայտարարության մեջ Մեծ ութնյակի գագաթնաժողովից գրեթե անմիջապես հետո: Մադրիդյան սկզբունքների հիմնական դրույթները պահանջում են, մասնավորապես, նախկին Լեռնային Ղարաբաղի Ինքնավար մարզի (ԼՂԻՄ) մերձակա տարածքները վերադարձնել Ադրբեջանի վերահսկողության տակ, միջանկյալ կարգավիճակ տրամադրել Լեռնային Ղարաբաղին, ապահովել անվտանգության և ինքնավարության երաշխիքներ, միջանցք ապահովել Հայաստանի և Լեռնային Ղարաբաղի միջև, ապագայում սահմանել Լեռնային Ղարաբաղի վերջնական իրավական կարգավիճակը՝ իրավաբանորեն պարտադիր կամարտահայտության, բոլոր ներքին տարհանված անձանց և փախստականների՝ նախկին կացության վայրեր վերադառնալու իրավունքի, անվտանության միջազգային երաշխիքների հիման վրա, որոնք կներառեն խաղաղության ապահովմանն ուղղված գործողություններ:

Այդ սկզբունքները միանշանակ չեն գնահատվել ինչպես Ադրբեջանում, այնպես էլ Հայաստանում: Այսպես, Ադրբեջանի Ազատական կուսակցության առաջնորդ Ավեզ Թեմիրխանը հայտարարել է, որ Մադրիդյան սկզբունքները լիովին  համապատասխանում են հայ անջատողականների շահերին և ծրագրերին, և ոչ մի կերպ չեն կարող ընդունվել Ադրբեջանի կողմից: Թեմիրխանի խոսքերով՝ նման բնութագրման էությունն այն է, որ տարածքները Ադրբեջանին վերադարձնելու փոխարեն կճանաչվի Լեռնային Ղարաբաղի անկախությունը: Հայաստանում ևս բազմաթիվ առարկություններ հայտնվեցին կարգավորման մադրիդյան սցենարի կապակցությամբ: Արտահայտվեցին նաև մի քանի տեսակետներ, որոնք դրական գնահատեցին վերջին իրադարձությունները: Այդ տեսակետների համաձայն՝ հայկական կողմի առաջադրած երեք հիմնական սկզբունքներն արտացոլված են ղարաբաղյան հակամարտության կարգավորմանը վերաբերող՝ հրապարակված դրույթներում: Այդ սկզբունքներն են՝ ԼՂՀ-ի կարգավիճակը և այն, որ սեփական բախտը կարող է որոշել միայն բնակչությունը՝ հանրաքվեի միջոցով, որի արդյունքները պարտադիր կլինեն բոլորի համար: Մինչ հանրաքվեն միջանկյալ կարգավիճակ է նախատեսված, որտեղ ԼՂՀ-ն ևս որոշակի միջազգային սուբյեկտայնություն ունի: Նաև նշվում է ԼՂՀ-ի և Հայաստանի միջև հուսալի ցամաքային կապի ապահովումը: Եվ, վերջապես, կարևորվել է միջազգային, բազմաշերտ համակարգի առկայությունը, որը կապահովի ԼՂՀ-ի բնակչության անվտանգությունը:

Եթե այս սկզբունքները միջազգային հանրությունն առաջարկեր 1988-1991 թթ.-ին, ապա, միգուցե, դրանք ընդունելի կլինեին: Սակայն այժմ դրանք, տեխնիկապես արտահայտված, բարոյապես հնացել են: Այն ամենն, ինչ ԼՂՀ-ն պետք է ձեռք բերի այդ առաջարկությունների իրագործումից հետո, նա արդեն ունի: Չկա միայն դե-յուրե ձևակերպված միջազգային ճանաչումը: Սակայն ճանաչումը չի կարող փոխարինել  պետության և նրա քաղաքացիների անվտանգ գոյությունը:

Ընդ որում Արցախում վերջին 15 տարվա ընթացքում տեղի է ունեցել ինչպես անվտանգության սեփական համակարգի, այնպես էլ հակամարտության կարգավորման տեսլականի հիմնարար վերագնահատում: Շարժման սկզբից ընդհուպ մինչև հրադադարի ռեժիմի հաստատումը ապագայի անվտանգության գերիշխող բաղադրիչը կարգավիճակն էր: Արցախցիները համոզված էին, որ փոխելով սեփական կարգավիճակը, սկզբից դառնալով Հայաստանի մի մասը, այնուհետև ընտրելով անկախ պետության կառուցումը՝ կարելի կլինի ապահովել երկրի անվտանգությունն ու նրա աստիճանական զարգացումը: Սակայն ժամանակի հետ կարգավիճակի հետ միասին առաջնահերթ դարձան նաև անվտանգության տարածքային ասպեկտները: Դրան նպաստեց ինչպես Ադրբեջանի կողմից սկված պատերազմը, այնպես էլ արցախյան պետականության զարգացումը, ինչն աստիճանաբար ազգային-ազատագրական մտածելակերպը վերափոխեց պետական մտածելակերպի: Եվ իսկապես, ինչպե՞ս կարելի է խոսել, ասենք, Քարվաճառի կամ Քելբաջարի  շրջանների հանձնման մասին, եթե այստեղից են սկիզբ առնում նախկին ԼՂԻՄ-ի տարածքի ջրային պաշարների 85 տոկոսը, Արփա և Որոտան գետերը, որոնք սնում են Սևանա լիճը, որին, իր հերթին, բաժին է ընկնում Հայաստանի Հանրապետության ջրային ռեսուրսների 80 տոկոսը: Հասկանալի է, որ երկրի անվտանգության համակարգում նման անդառնալի ճեղքը պարզապես անընդունելի է և հղի է անկանխատեսելի հետևանքներով: Ստացվում է, որ ԼՂՀ-ն պետք է հրաժարվի իր անվտանգության տարածքային բաղադրիչներից և փոխարենը նույնիսկ չստանա կարգավիճակ: Նման բան դիվանագիտության ողջ պատմության ընթացքում մինչ այժմ չի եղել:

Բացի այդ, Ադրբեջանը երբեք ինքնակամ չի ճանաչի ԼՂՀ անկախությունը: Ինչպես վերջերս հայտարարեց նախագահ Իլհամ Ալիևը, Լեռնային Ղարաբաղի շուրջ հակամարտության ցանկացած լուծում պետք է ներառի Ադրբեջանի տարածքային ամբողջականության պահպանումը, և Լեռնային Ղարաբաղի անկախության մասին որևէ խոսակցություն չի կարող լինել: Դրա փոխարեն Ալիևը պատրաստ է Լեռնային Ղարաբաղին տրամադրել ինքնավարության անհրաժեշտ մակարդակ՝ միասնական ադրբեջանական պետության շրջանակներում: Սակայն ինքնավարության  տրամադրումն ու ԼՂՀ անկախության ճանաչումն Ադրբեջանի համար հավասարապես անընդունելի են: Եթե, օրինակ, Ադրբեջանը ճանաչի ԼՂՀ-ի անկախությունը կամ նույնիսկ տրամադրի Ղարաբաղին ինքնավարության կարգավիճակ, ապա Ադրբեջանի Հանրապետության մի շարք ժողովուրդներ, օրինակ, լեզգիները, ավարցիները և թալիշները կարող են նույնը պահանջել:

Առավել ևս, որ նման նախադեպեր եղել են: Այսպես, օրինակ, ХХ դարում թալիշները երկու անգամ հռչակել են իրենց պետության ստեղծումը (1919 և 1993 թթ.), իսկ 1991 թ.-ի փետրվարի 28-ին ընդունվել է լեզգին ժողովրդի պետականության վերականգման և Սամուր գետի երկու ափերին Լեզգիստանի Հանրապետության ստեղծման մասին հռչակագիրը: Սա է պատճառը, որ և անկախության ճանաչումը, և, այսպես կոչված, ինքնավարությունն Ադրբեջանի համար միանման իմաստ ունեն, հատկապես այն բանից հետո, ինչ տեղի ունեցավ Կոսովոյում: Իսկ դա կարող է հանգեցնել անկանխատեսելի հետևանքների՝ հատկապես հաշվի առնելով այն փաստը, որ կոմպակտ բնակվող ազգային փոքրամասնություններն Ադրբեջանի Հանրապետության բնակչության գրեթե կեսն են կազմում: Ադրբեջանի համար ընդունելի է միայն Լեռնային Ղարաբաղի գոյությունն առանց հայերի: Սա օբյեկտիվ իրականությունն է, ինքնատիպ քաղաքական էպիկրիզ, որը պարզապես վտանգավոր է անտեսել:

Հասկանալի է, որ հակամարտության կողմերը հակամարտության կարգավորման տրամագծորեն հակառակ պատկերացումներ ունեն: Չկա համաձայնություն նաև  գերտերությունների մոտ՝ չնայած այս հակամարտության կարգավորման մոտեցումների վերաբերյալ հռչակվող փոխըմռնմանը: Ադրբեջանաղարաբաղյան հակամարտության կարգավորումը կովկասյան աշխարհաքաղաքականության բաղկացուցիչներից մեկն է, որն իր հերթին գլոբալ աշխարհաքաղաքականության մի մասն է, և սխալ է դիտարկել այն տարածաշրջանային և գլոբալ մակարդակից առանձին: Ի՞նչ փոխզիջման մասին է խոսքը, երբ արդեն ստորագրվել է «Նաբուկո» համաձայնագիրը, ընդ որում՝ Ադրբեջանի ակտիվ մասնակցությամբ: Ի՞նչ համաձայնության մասին է խոսքը, երբ Վրաստանը ԱՄՆ-ի հետ միասին սկսում է զորավարժություններ անցկացնել Սև ծովում, իսկ Ռուսաստանը Հյուսիսային բևեռի շրջանում երկու հրթիռ է բաց թողնում ռազմավարական ատոմային սուզանավերից, ինչը միանգամայն անսպասելի էր ԱՄՆ-ի և ՆԱՏՕ-ի հրթիռային հարձակման զգուշացման միջոցների համար:

Վերը նշված բոլոր ասպեկտները մեկ անգամ ևս ցույց են տալիս, որ ադրբեջանաղարաբաղյան հակամարտության կարգավորման գործում «վերալիցքավորման» անհրաժեշտություն է հասունացել: Պարզ է, որ մադրիդյան գործըթնացն արդեն սպառել է իրեն: Սակայն, բնականաբար, դիվանագիտության բոլոր գրված և չգրված օրենքներով՝ այն չի կարող պարզապես դադարեցվել: Այն պետք է օրգանական կերպով վերափոխվի մեկ այլ գործընթացի: Եվ այդ գործընթացն, ամենայն հավանականությամբ, արդեն թևակոխում է եզրափակիչ փուլ: Խաղաղ գործընթացը կարող է փրկել միայն «վերալիցքավորումը», առավել ևս, որ այդ տերմինն ավելի մեծ տարածում է գտնում նաև գլոբալ քաղաքականության համատեքստում: Հակառակ դեպքում հնարավոր չի լինի խուսափել «գերլարումից», որն այս փուլում ոչ մեկին շահավետ չէ:

Դավիթ Բաբայան, քաղաքագետ

Հեղինակի կարծիքը կարող է չհամընկնել խմբագրության դիրքորոշման հետ

Loading...
Թեմատիկ նյութեր
Բաժնի այլ նյութեր
13:47
30 Նոյեմբերի 2016
ՀՀ ԱԺ–ն կարդիականացվի
Հայաստանի խորհրդարանը չորեքշաբթի արտահերթ նիստի ընթացքում առաջին ընթերցմամբ ընդունել է «Ազգային ժողովի կանոնակարգ» օրենքի նախագիծը։
19:38
29 Նոյեմբերի 2016
ՀՀ կառավարությունը դեկտեմբերին կաշխատի արտակարգ ռեժիմով
ՀՀ վարչապետ Կարեն Կարապետյանի մոտ տեղի ունեցած խորհրդակցության ժամանակ նախարարությունների և գերատեսչությունների ղեկավարներն ու ներկայացուցիչները ներկայացրել են վերջին երկու ամիսների ընթացքում կատարված աշխատանքների հաշվետվությունները:
18:34
29 Նոյեմբերի 2016
Հակաբիոտիկներ միայն դեղատոմսով. կողմ և դեմ
Հայաստանում 2016 թ.-ի դեկտեմբերի 15-ից ուժի մեջ կմտնեն «Դեղերի մասին» օրենքի փոփոխությունները, որոնք նախատեսում են դեղատոմսով վաճառվող մի շարք դեղամիջոցների վաճառքի խստացում: Այս կապակցությամբ «Նովոստի-Արմենիա» գործակալությունը փորձել է պարզել, ինչպիսի դրական և բացասական հետևանքներ դա կունենա բնակչության համար:
20:30
27 Նոյեմբերի 2016
«Երկրաշարժը» պառակտեց Հայաստանը. գլուխգործո՞ց, թե՞ խեղաթյուրում
«Երկրաշարժ» ռուսական ֆիլմը, որի համաշխարհային պրեմիերան տեղի ունեցավ օրերս Հայաստանում, բավականին բուռն արձագանքի արժանացավ ինչպես հանդիսատեսի, այնպես էլ կինեմատոգրաֆիստների շրջանում։
15:14
13 Նոյեմբերի 2016
Շուրջ 150 հազար ծառ է տնկվել Երևանում վերջին մի քանի տարվա ընթացքում. քաղաքապետ
Վերջին մի քանի տարվա ընթացքում թե՛ համաքաղաքային և թե՛, ընդհանրապես, սեզոնային ծառատունկերի շրջանակում շուրջ 150 հազար ծառ և թուփ է տնկվել մայրաքաղաքում:
17:58
02 Նոյեմբերի 2016
Մոսկովյան դպրոց հայկական շեշտադրումով. ո՞րն է խնդիրը
Վերջին օրերին Մոսկվայի հայկական համայնքի աղմկահարույց իրադարձություններից մեկը դարձավ տեղեկությունն այն մասին, որ «Միջմշակութային հաղորդակցությունների թիվ 1650 դպրոցում» խնդիրներ են ծագել։ Դպրոցի աշակերտների մեծամասնությունը հայեր են։ Եվ դպրոցը մտադիր են միաձուլել մեկ այլ դպրոցի հետ։
01:27
22 Հոկտեմբերի 2016
Շուտով ընտրություններ են. խորհրդարանի թարմացումն անխուսափելի է
Գարնանը Հայաստանում սպասվում են խորհրդարանական ընտրություններ:
16:52
21 Հոկտեմբերի 2016
ՀՀ ԱԺ-ն ընդունեց կառավարության ծրագիրը
ՀՀ ԱԺ–ն ուրբաթ արտահերթ նիստի ժամանակ հավանություն տվեց կառավարության նոր ծրագրին: Ծրագրին կողմ է քվեարկել 85 պատգամավոր, դեմ` 7, իսկ 6-ը ձեռնպահ են մնացել:
15:48
13 Հոկտեմբերի 2016
Երևանում բացվել է «ArmHiTec-2016» առաջին միջազգային ցուցահանդեսը (ԼՈՒՍԱՆԿԱՐՆԵՐ)
Հինգշաբթի Երևանում բացվել է Սպառազինությունների և պաշտպանական տեխնոլոգիաների «ArmHiTec-2016» առաջին միջազգային ցուցահանդեսը:
15:49
03 Հոկտեմբերի 2016
Պաշտպանության «քաղաքացիական» նախարար. անցում մեխանիկական կառավարման
Հայաստանի նոր կառավարությունն ամբողջովին ձևավորված է։ Սեպտեմբերի 13–ին մեկնարկած գործընթացը, երբ իր պաշտոնը ստանձնեց վարչապետ, Երևանի նախկին քաղաքապետ Կարեն Կարապետյանը, ավարտվեց հոկտեմբերի 3–ին` առանցքային գերատեսչությունների` Արտգործնախարարության և Պաշտպանության նախարարության ղեկավարների նշանակմամբ։  

17:41
22 Սեպտեմբերի 2016
Քառորդ դար անկախություն. Հայաստանի ձեռքբերումներն ու անհաջողությունները
Նախօրեին Հայաստանը նշեց երկրի անկախության հռչակման 25-ամյակը:
16:48
07 Սեպտեմբերի 2016
Բարեփոխումներ վերևից. Հայաստանում սպասում են կառավարության հրաժարականին
Հովիկ Աբրահամյանի կառավարության սպասվող հրաժարականի մասին խոսում են ինչպես անխուսափելի ինչ-որ բանի մասին: