481.79
+0.02
538.93
-1.33
8.53
+0.03
+25
Եղանակը Երևանում
Հայ
Լեռնային Ղարաբաղ. բանակցությունների 15 տարի
15:57
12 Մայիսի 2009

Այսօր լրանում է Լեռնային Ղարաբաղում համատեղ հրադադարի պայմանագրի ուժի մեջ մտնելու 15 տարին: Հայտնի ռուս դիվանագետ Վլադիմիր Կազիմիրովի խոսքով, 1994 թվականի համաձայնագիրը «խաղաղ գործընթացի միակ իրական ապացույցն է, որն անցել է Եվրոպայի անվտանգության և համագործակցության կազմակերպության (ԵԱՀԿ) ձեռքը»: 15 տարվա ընթացքում, բացի հարաբերական զինադադարի (հակամարտության կողմերի՝ Հայաստանի և Ադրբեջանի կողմից անընդհատ խախտվող) հարաբերական պահպանումից, կողմերի միջև այդպես էլ փոխզիջում չստացվեց: Թվում է՝ քաղաքական գործիչները, քաղաքագետներն ու իրավապաշտպաններն այս ամբողջ ընթացքում հակամարտող կողմերին առաջարկել են հնարավոր ամեն բան:

15 տարվա ընթացքում Բաքվում, Երևանում և, իհարկե, Ստեփանակերտում քննարկել են թե «փաթեթային» (բոլոր վիճահարույց հարցերի միասնական լուծում), թե «փուլ առ փուլ» (խաղաղ գործընթացի բաժանում որոշակի փուլերի՝ ամրագրված պարտավորեցնող իրավաբանական փաստաթղթերով) ծրագրերը, թե Ղարաբաղի և Ադրբեջանի «ընդհանուր պետության» ծրագիրը, թե տարածքների փոխանակումը: Անգամ «ալանդական մոդելը» (Ֆինլանդիայի կազմում ընգրկված շվեդաբնակ Ալանդական կղզիների ինքնավարության բարձր աստիճան) և էլի ուրիշ, առավել տարաշխարհիկ գաղափարներ: Խաղաղարարության վերջին տարում ղարաբաղայան ուղղությամբ ակտիվորեն սկսել է զբաղվել Թուրքիան, որին արդեն դե-ֆակտո համարում են չորրորդ միջնորդը, բացի ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի ներկա երեք անդամ-երկրներից: Անկարան (ինչպես նաև արևմտյան շատ դիվանագետներ) անհրաժեշտ են համարում հայ-թուրքական հարաբերությունների բարելավման համատեքստում ղարաբաղյան խաղաղ գործընթացի ներառումը: Բառացիորեն մի քանի օր առաջ Թուրքիայի Հանրապետության նախագահ Աբդուլա Գյուլը հանդես եկավ Ղարաբաղի վերաբերյալ քառակողմ գագաթնաժողով անցկացնելու նախաձեռնությամբ (Ռուսաստան-Թուրքիա-Ադրբեջան-Հայաստան ձևաչափով):

Սակայն ոչինչ էլ չի փոխվել։ Հակամարտող կողմերը չեն եկել փոխզիջումային որոշման, որին դրդում են նրանց միջնորդները (կարելի է միայն պատկերացնել, թե ինչ կլիներ, եթե արտաքին ճնշում չլիներ)։ Առաջվա պես թե հայկական, թե ադրբեջանական կողմերը մեկնաբանում են հակամարտությունը «հաղթանակ - պարտություն» բանաձևով՝ ձգտելով ստանալ «ամբողջ բանկը» ու թողնելով հակառակորդին զրոյական գումարով։ Մինչդեռ բանակցային գործընթացը վաղուց նմանակման է վերածվել։ Միջնորդող դիվանագետները երկու նախագահների յուրաքանչյուր հանդիպումից հետո լավատեսական եզրակացություններ են անում այն մասին, որ խաղաղությունը սարերի հետևում չէ։ Այս առումով բացառություն չդարձավ նաև Իլհամ Ալիևի և Սերժ Սարգսյանի հանդիպումը Պրահայում ընթացիկ տարվա մայիսի 7-ին։ Կրկին, ինչպես և մեկ, երկու և երեք տարի առաջ, ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի համանախագահ Մեթյու Բրայզան հայտարարեց, որ Ադրբեջանի և Հայաստանի առաջնորդները «համաձայնության են եկել ղարաբաղյան հակամարտության հիմնարար սկզբունքների առումով»։ Իսկ հետ դիվանագետը շտապեց նշել այդ պայմանավորվածությունների «նախնական բնույթը»։

Երկու նախագահների դիրքորոշումների մոտեցումն արդեն առաջին անգամ չէ բարձրաձայնվում։ Սակայն նման հայտարարությւոններից հետո Բաքվի ներկայացուցիչները շարունակում են խոսել տարածքային ամբողջականության վերականգնման և առավելագույնը՝ դա «մեծ ինքնավարություն է» Լեռնային Ղարաբաղի համար, Երևանը շեշտ է դնում Ղարաբաղի հայերի ինքնորոշման իրավունը հարգելու վրա,  իսկ դե ֆակտո Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության առաջնորդները ոչ առանց հիմքերի հայտարարում են բանակցություններին մասնակցելու անհրաժեշտության մասին։ Վերջիվերջո, հենց Ղարաբաղի հայերը, և ոչ թե Երևանի, Հրազդանի կամ Գյումրիի բնակիչները կօգտվեն «մերձեցումների և առաջընթացների» պտուղներից։ Արդյունքում նախագահական հանդիպումների նոր ռաունդից ակնկալված սպասումները փոխվում են հիասթափությունների, փոխադարձ մեղադրանքների նոր բաժնի և ալարմիստական հռետորության։ Հրադադարի պահից ի վեր 15 տարվա ընթացքում հակամարտությունն առաջվա պես հիմք է իշխանության լեգիտիմացման համար Հայաստանում և Ադրբեջանում, ինչպես նաև հայերի և ադրբեջանցիների հետխորհրդային նույականացման համար։

Բայց նշանակու՞մ է, արդյոք, որ տվյալ հիմնահարցի կարգավորումը ձախողման է դատապարտված։ Եթե «կարգավորում» ասելով՝ հասկանանք հերթական աղմկալի գագաթնաժողովը («Արևելյան գործընկերության» կամ ԱՊՀ շրջանակներում)՝ խոստումնալից հայտարարություններով և գումարի զրոյական մակարդակով, ապա, իսկապես, մերձեցումը հնարավոր կդառնա միային Մեթյու Բրայզայի կամ ցանկացած այլ դիվանագետի շուրթերից։ Եթե տեղափոխենք խաղաղ գործընթացը «գագաթնաժողովների դիվանագիտությունից» իրական և պրագմատիկ դաշտ, ապա առաջընթացի հնարավորությունները կտրուկ աճում են։

Ելնելով «իրատեսական խաղաղապահության» սկզբունքից՝ բանակցային գոևրծընթացը կառուցելիս անհրաժեշտ է հրաժարվել «մեկ գործողությամբ կարգավորումից», որը կարող է ավարտվել «հավերժ խաղաղության» ստորագրումով։ Հետխորհրդային ոչ մի հակամարտությունում անհնար է մեկ փաթեթում, առանց երկար համաձայնեցման, լուծել բոլոր հարցերը (կարգավիճակ, փախստականներ, գույքի վերադարձ)։ Անհրաժեշտ է քայլ առ քայլ առաջ շարժվել դեպի փոխզիջում, որի ժամանակ ցանկացած նոր քայլ կամրապնդի կողմերի փախադարձ վստահությունը։ Խաղաղության առաջխաղացման կարևորագույն բաղկացուցիչն, բացի իրատեսությունից, պետք է համարել պրագմատիզմը։ Բանակցային գործընթացում պետք է հնարավորինս քիչ լինի վերացականությունը՝ կտրված կոնկրետ մարդկանց շահերից։

Միայն այն ժամանակ, երբ հակամարտության կարգավորումն ավելի շահավետ կլինի դիմակայության մասնակիցների բիզնեսի համար, իրենց սոցիալական և քաղաքական կարգավիճակի համար, քան թշնամություն շարունակելը (ներառյալ և զինված պայքարը), առաջընթացը խաղաղ կարգավորման գործում իրականություն կդառնա։ Այդ առումով անհեռանկարային է հայկական կողմին առաջարկել Ղարաբաղի շուրջ գրավյալ տարածքների ազատագրումը՝ պատճառաբանելով դա «Հայաստանի միացումով Եվրոպային և եվրոպական չափանիշներին»։ Չճանաչված Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության հայերի և այնտեղից ադրբեջանցի փախստականների համար «եվրապական արժեքները» չեն թվում հասկանալի և շոշափելի։

Եվ, վերջապես, վերջին (ըստ հերթականության և ոչ թե ըստ կարևորության) առաջարկությունը։ Բանակցային գործընթացը չպետք է ունենա նախապես հայտնի և ծրագրված արդյունք։ Կարգավիճակի կանխասահմանումը (տարածքային ամբողջականության կամ, հակառակը, ինքնորոշման հիման վրա) չի կարող կառուցողական լինել։ Ակնհայտ է, որ Լեռնային Ղարաբաղի ապագայի մասին խոսակցությունը չի կարող տեղի ունենալ առանց հաշվի առնելու այն բոլոր իրողությունները, որոնք տեղ են գտել վերջին երկու տասնամյակների ընթացքում։ Վիճելի տարածքների պարզապես վերադարձը այն պետությանը, որին դրանք ֆորմալ «վերագրվել են», չի կարող տեղի ունենալ բնորոշմամբ։ Միևնույն ժամանակ վտանգավոր է էթնիկական ինքնորոշման գործընթաց սադրելը։ 

Այսպիսով, հակամարտության լուծման հարցը պետք է լինի շահերի և անգամ քաղաքական առուծախի ամփոփիչ արդյունքը, եզրափակիչը: Այն չի կարող  հանձնվել հակամարտող կողմերին նախապես՝ սպանելով նրանց հետագա բանակցությունների ցանկացած պատճառաբանություն:-0-

Սերգեյ Մարկեդոնով, Քաղաքական և ռազմական վերլուծության ինստիտուտի միջազգային հարաբերությունների խնդիրների բաժնի վարիչ. «ՌԻԱ Նովոստիի» համար

Հեղինակի կարծիքը կարող է չհամընկնել խմբագրության դիրքորոշման հետ

Loading...
Թեմատիկ նյութեր
Բաժնի այլ նյութեր
20:10
23 Մայիսի 2017
«Արևային» հարձակում. ինչպե՞ս փրկվել մելանոմայից. փորձագետների խորհուրդները
Ամեն տարի մայիսին աշխարհի տարբեր երկրներում նշվում է Մելանոմայի դեմ պայքարի համաշխարհային օրը։
17:51
14 Մայիսի 2017
Հայաստանի ձախողումը «Եվրատեսիլ 2017»–ում. սոցցանցերի առաջին արձագանքները
Հայ երգչուհի Արծվիկը նախօրեին Ուկրաինայի մայրաքաղաքում անցկացված «Եվրատեսիլ 2017» երգի միջազգային մրցույթում զբաղեցրել է ընդամենը 18–րդ տեղը:
19:10
25 Ապրիլի 2017
ԱՄՆ նախագահները և Հայոց ցեղասպանությունը. մեծ քաղաքականություն VS պատմական արդարություն
Յուրաքանչյուր տարի ապրիլի 24-ին աշխարհասփյուռ հայությունը քարացած հետևում է` արդյոք ԱՄՆ նախագահը ապրիլի 24-ին նվիրված իր ավանդական ելույթում «ցեղասպանություն» կանվանի՞ Օսմանյան կայսրությունում 1,5 մլն հայերի ոչնչացումը, թե ոչ:
14:43
24 Ապրիլի 2017
Թուրք «Շերլոկ Հոլմսը» Հայոց ցեղասպանության անհերքելի ապացույց է գտել
Թուրք պատմաբան Թաներ Աքչամը գտել է ցեղասպանության անհերքելի ապացույց, որը «ծխացող ատրճանակ» է անվանել։
15:25
11 Ապրիլի 2017
Հայրենադարձի success story. միասին կարող ենք ամեն ինչ (ԼՈՒՍԱՆԿԱՐՆԵՐ, ՏԵՍԱՆՅՈՒԹ)
«Նովոստի-Արմենիա» գործակալությունը որպես «Vartanush Grandma» տուրօպերատորի լրատվական գործընկեր շարունակում է մասնակցությունը «Back to Armenia» նախագծին:
22:11
07 Մարտի 2017
Ռուսական «դեսանտ» Հայաստանում կամ կրկին Ադրբեջանին ռուսական զենքի վաճառքի մասին
Հայկական տեղեկատվական դաշտը կրկին փոթորկոտ է։
16:47
01 Մարտի 2017
2017–ի մարտ. ինը տարի անց, կամ անցյալից չքաղված դասեր
Հայաստանում այսօր նշվում է նորագույն պատմության ամենաողբերգական օրերից մեկը։
15:05
24 Հունվարի 2017
Ինչու Թրամփը պետք է ճանաչի Հայոց ցեղասպանությունը. American Thinker
American Thinker հայտնի պարբերականը հրապարակել է «Forbes», «The National Interest» և «Ռուսաստանը գլոբալ քաղաքականությունում» ամսագրերի սյունակագիր, ամերիկագետ Արեգ Գալստյանի հոդվածը:


15:30
19 Հունվարի 2017
10 տարի առանց Հրանտ Դինքի
2017 թ.–ի հունվարի 19–ին լրանոմ է «Ակոս» հայ–թուրքական թերթի խմբագիր Հրանտ Դինքի սպանության 10–րդ տարելիցը։ Դինքի սպանությունը ցնցեց ողջ քաղաքակիրթ աշխարհը։
16:53
18 Հունվարի 2017
Հանգստացնող միջոց Բաքվի համար
ախորդ օրն ադրբեջանական դիվանագիտության համար ձախողված էր: ՌԴ ԱԳ նախարար Սերգեյ Լավրովին անկեղծության կոչելուն ուղղված ադրբեջանցի քարոզիչների փորձը հաջողվեց, սակայն արդյունքը լրիվ հակառակն էր և շոկի ենթարկեց Բաքվին։
20:08
17 Հունվարի 2017
Բաքուն փորձում է ռուսական դիվանագիտության համբերությունը
Արցախ այցելելու և, այսպես կոչված, «սև ցուցակը» շրջանցելով Բաքու մեկնելու համար ռուս–իսրայելցի բլոգեր Ալեքսանդր Լապշինին Ադրբեջան արտահանձնման հասնելու փորձն ադրբեջանական դիվանագիտության համար անհաջողության վերածվեց։
14:04
11 Հունվարի 2017
2016 թ.–ի ամենաընթերցված նյութերի թոփ տասնյակը «Նովոստի–Արմենիայից»
«Նովոստի–Արմենիա» գործակալությունը ներկայացնում է նախորդ տարի ամենաընթերցված նյութերի թոփ տասնյակը։